Từ ý tưởng đến robot có thể vận hành
Cuộc thi robotics là sân chơi nơi học sinh vận dụng kiến thức khoa học, kỹ thuật và lập trình để thiết kế, thử nghiệm, điều khiển robot giải quyết nhiệm vụ cụ thể. Giá trị của cuộc thi Sáng tạo robotics toàn quốc lần thứ VI vì thế không nằm riêng ở những cỗ máy hoàn thiện hay giải thưởng, mà ở hành trình biến một ý tưởng thành sản phẩm có thể hoạt động. Vòng chung kết quy tụ 276 đội, gồm 517 thí sinh đến từ 19 tỉnh, thành phố, cho thấy sức hút của robotics với học sinh trên cả nước. Cuộc thi diễn ra tại Trường Đại học Tôn Đức Thắng trong hai ngày 31-10 và 1-11; lễ tổng kết, trao giải được tổ chức sáng 1-11. Quy mô ấy đáng chú ý, nhưng điều quan trọng hơn là cơ hội để các em học bằng cách tự làm.
Trong quá trình nghiên cứu, thiết kế và thử nghiệm, học sinh phải nối kiến thức với những quyết định cụ thể: robot cần làm gì, vận hành ra sao và cần điều chỉnh thế nào khi kết quả chưa như dự tính. Đó là lúc học sinh sáng tạo robot không chỉ bằng trí tưởng tượng mà còn bằng quan sát, lập luận và kiên trì. Cuộc thi tạo điều kiện để các em đưa ý tưởng công nghệ vào sản phẩm thực tế, thay vì dừng ở bản vẽ hay lời giải trên lớp. Theo Bí thư Trung ương Đoàn Nguyễn Tường Lâm, các em học cách biến ý tưởng thành sản phẩm, vận dụng kiến thức vào thực tiễn và tìm ra hướng giải quyết mới sau những lần chưa thành công.
Áp lực thi đấu biến kiến thức thành kỹ năng
Các nhiệm vụ thi đấu khiến phần học tập trở nên rõ ràng và có mục tiêu. Ở các bảng R1 dành cho tiểu học, R2 cho trung học cơ sở và R3 cho trung học phổ thông, đội thi có 90 phút chuẩn bị, lập trình và chạy thử robot, sau đó bước vào hai lượt thi chính thức, mỗi lượt tối đa 180 giây. Các bảng này tranh tài với chủ đề “Star Cruise - Hành trình liên ngân hà”; bảng R4 mở rộng thi theo thể thức loại trực tiếp giữa robot tự động và robot điều khiển, với chủ đề “Xây dựng cơ sở hạ tầng hiện đại”. Thời gian giới hạn buộc thí sinh phối hợp và đưa ra lựa chọn kỹ thuật nhanh chóng. Một thử nghiệm thất bại không còn là điểm kết thúc, mà trở thành tín hiệu để đội thi sửa cách làm.
Điểm đáng giá của hình thức này là học sinh vừa phải hiểu nguyên lý, vừa học cách cộng tác để hoàn thành nhiệm vụ. Lập trình, lắp ráp và điều khiển không tách rời kỹ năng giải quyết vấn đề; mỗi thay đổi đều cần được thử lại và trao đổi giữa các thành viên. Bởi vậy, robotics có thể làm cho giáo dục STEM gần với trải nghiệm hơn: kiến thức không chỉ để ghi nhớ mà còn để tạo ra một sản phẩm và kiểm chứng xem sản phẩm ấy có đáp ứng yêu cầu hay không. Cuộc thi đặt học sinh trước cả thử thách kỹ thuật lẫn bài học về kiên nhẫn, phân công và bình tĩnh dưới áp lực.
Sân chơi rộng mở nuôi dưỡng đam mê khoa học
Một cuộc thi robotics có ý nghĩa lâu dài khi những gì học sinh học được không dừng lại ở ngày trao giải. Sân chơi này góp phần khơi dậy niềm yêu thích khoa học, bồi đắp tư duy công nghệ và năng lực sáng tạo từ sớm. Robot là phương tiện để các em khám phá; kết quả đáng quý hơn là khả năng đặt câu hỏi, thử giải pháp, làm việc nhóm và tự tin tiếp tục nghiên cứu. Đây cũng là lý do hoạt động giáo dục STEM cần hiện diện thường xuyên trong trường học, câu lạc bộ và các không gian dành cho thanh thiếu nhi, thay vì chỉ xuất hiện trong những dịp thi đấu.
Cơ hội tiếp cận cần đến với học sinh ở nhiều địa phương, nhất là nơi điều kiện học tập còn khó khăn. Mở rộng hoạt động STEM và robotics sẽ giúp các em có thêm dịp trải nghiệm, bất kể xuất phát điểm; đó là điều kiện cần để tài năng không bị giới hạn bởi nơi sống. Ở kết quả toàn đoàn, Tỉnh Đoàn Lâm Đồng giành giải Nhất, Thành Đoàn Đồng Nai nhận giải Nhì và Tỉnh Đoàn Nghệ An đạt giải Ba. Những danh hiệu ghi nhận nỗ lực, nhưng dấu ấn bền hơn là việc học sinh được chạm tay vào công nghệ và nhận ra mình có thể tạo ra giải pháp. Vì vậy, cuộc thi robotics nên được xem như điểm khởi đầu cho hành trình học hỏi, không phải vạch đích.
