Đưa pháp luật ra khỏi trang sách
Phiên tòa giả định là hoạt động giáo dục tái hiện trình tự xét xử một vụ án để người tham dự trực tiếp quan sát cách pháp luật được áp dụng và hậu quả của hành vi vi phạm. Hình thức này có sức thuyết phục hơn một buổi phổ biến quy định đơn thuần, bởi học sinh nhìn thấy hành vi, trách nhiệm và hệ quả nối tiếp nhau ra sao. Hưởng ứng Ngày Pháp luật Việt Nam 9/11, nhiều trường phối hợp với cơ quan tư pháp tổ chức chương trình về phòng, chống ma túy. Tại Trường THPT Phạm Văn Sáng ở TP Hồ Chí Minh, Chi đoàn Viện kiểm sát nhân dân khu vực 8 phối hợp với Chi đoàn Tòa án nhân dân cùng các đơn vị liên quan tái hiện phiên sơ thẩm về tội tàng trữ trái phép chất ma túy. Đây là hướng giáo dục pháp luật đáng làm: biến điều luật khô khan thành bài học có tình huống, lựa chọn và trách nhiệm cụ thể.
Nhận diện ma túy núp bóng thuốc lá điện tử
Điểm cảnh báo nổi bật của tình huống tại Trường THPT Phạm Văn Sáng là nguy cơ ma túy được pha trộn hoặc chứa trong dung dịch thuốc lá điện tử, khiến người trẻ khó nhận biết. Vụ án giả định kể về một học sinh lớp 12 và một cựu học sinh bắt đầu từ sở thích dùng thuốc lá điện tử, tham gia các nhóm cùng sở thích rồi chuyển sang sử dụng ma túy. Khi bị kiểm tra, mỗi người cất giữ một cây thuốc lá điện tử chứa dung dịch có Methamphetamine. Chi tiết ấy làm rõ một rủi ro thiết thực: vẻ ngoài quen thuộc của sản phẩm không bảo đảm thành phần bên trong an toàn. Với vấn đề ma túy học đường, lời nhắc cần đi xa hơn việc tránh thử chất lạ; học sinh cũng cần cảnh giác trước lời rủ rê, những trào lưu thiếu lành mạnh trên mạng và sản phẩm không rõ nguồn gốc. Khi thấy dấu hiệu bất thường, các em nên báo cho gia đình, thầy cô hoặc cơ quan chức năng để được hỗ trợ.
Từ ham vui đến trách nhiệm trước pháp luật
Các phiên tòa ở Đà Nẵng và TP Hồ Chí Minh cho thấy ranh giới giữa tò mò, ham vui và hành vi có thể bị xử lý hình sự đôi khi rất ngắn. Tại Trường THPT Hòa Vang, chương trình do đoàn thanh niên của viện kiểm sát, tòa án, viện kiểm sát khu vực và nhà trường phối hợp tổ chức tái hiện vụ án về tổ chức sử dụng và sử dụng trái phép chất ma túy. Ở Trường THCS Lương Thế Vinh, phiên tòa ngày 9/11/2026 tái hiện vụ án tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy; phần xét hỏi làm rõ vai trò và trách nhiệm của từng bị cáo. Một bị cáo thừa nhận đã đồng ý góp tiền, lấy dụng cụ trong nhà vì ham vui, rồi bày tỏ hối hận vì khiến gia đình và thầy cô buồn lòng. Bài học không chỉ nằm ở bản án: một lựa chọn thiếu suy nghĩ có thể làm gián đoạn việc học, tổn thương gia đình và ảnh hưởng lâu dài đến tương lai.
Phối hợp để phòng ngừa từ sớm
Giá trị của những chương trình này còn nằm ở cách cơ quan tư pháp và nhà trường cùng tham gia. Kiểm sát viên, thẩm phán, luật sư và các vai tố tụng giúp học sinh hình dung quy trình xét xử; giáo viên và tổ chức đoàn thể lại là những người gần gũi, có thể tiếp tục trao đổi khi các em gặp nguy cơ. Tại Vĩnh Long, một phiên tòa dựa trên vụ án có thật cũng tái hiện các bước từ công bố cáo trạng, xét hỏi, tranh luận đến tuyên án, qua đó giúp học sinh nhận diện cách thức dụ dỗ, lôi kéo liên quan đến ma túy. Sự phối hợp ấy biến tuyên truyền thành phòng ngừa từ sớm, thay vì chờ đến khi vi phạm xảy ra mới giải thích hậu quả. Phiên tòa giả định không thể thay thế sự đồng hành hằng ngày của gia đình và trường học, nhưng có thể trao cho học sinh ngôn ngữ và hiểu biết để nhận ra nguy cơ, từ chối lời rủ rê và tìm người hỗ trợ.
Kết luận: phiên tòa giả định có ích nhất khi không dừng ở màn tái hiện kịch bản, mà khơi ra cuộc trao đổi thực chất về ma túy, trách nhiệm và cách tìm trợ giúp. Muốn xây dựng môi trường học đường an toàn, bài học pháp luật phải đủ gần để học sinh nhớ trước khi đứng trước một lựa chọn rủi ro.
