Can thiệp trái quy định không chỉ là sửa điểm
Can thiệp trái quy định vào thi cử là mọi hành vi chỉ đạo, gây sức ép hoặc tác động sai quy trình nhằm nâng điểm, tăng tỷ lệ tốt nghiệp, làm sai lệch kết quả học tập hay che giấu vi phạm để đạt thành tích. Ranh giới này rộng hơn việc trực tiếp sửa một con điểm: nó bao gồm cả sức ép lên người chấm và hành động làm biến dạng kết quả thi. Thủ tướng nghiêm cấm các hành vi ấy, đồng thời yêu cầu xử lý nghiêm gian lận thi cử, kiểm tra và đánh giá. Các vi phạm cụ thể gồm học thay, thi hộ, đạo văn, sửa điểm, làm lộ đề, dùng công nghệ cao để gian lận, bao che hoặc tiếp tay. Vụ vi phạm quy chế thi tốt nghiệp THPT năm 2026 tại Trường THPT chuyên Tuyên Quang cho thấy yêu cầu chấn chỉnh không phải cảnh báo trừu tượng.
Điểm đáng chú ý là chỉ thị không chỉ nhắm vào người trực tiếp gian lận. Người chỉ đạo, gây sức ép hoặc che giấu sai phạm cũng nằm trong phạm vi bị nghiêm cấm. Đây là cách xác lập trách nhiệm theo vai trò, thay vì xem vi phạm chỉ là lỗi cá nhân của thí sinh hay giáo viên coi thi.
Phòng ngừa phải bắt đầu từ quy trình và trách nhiệm
Các bộ, ngành, địa phương và cơ sở giáo dục được yêu cầu chủ động phòng chống gian lận trong thi cử, kiểm tra và đánh giá, thay vì chờ sai phạm xảy ra rồi mới xử lý. Chỉ thị yêu cầu kiểm soát chéo, lưu vết hoạt động và kiểm tra độc lập ở những khâu có nguy cơ cao; đồng thời phân định rõ trách nhiệm, thẩm quyền và nghĩa vụ giải trình của tổ chức, cá nhân liên quan. Bộ Giáo dục và Đào tạo phải rà soát quy chế, hướng dẫn và quy trình, bổ sung biện pháp đối phó với cách gian lận mới, trong đó có việc lạm dụng trí tuệ nhân tạo và thiết bị công nghệ cao. Hạn hoàn thành rà soát, sửa đổi các quy định liên quan là trước ngày 15-12.
Giám sát kỹ thuật có thể hỗ trợ, nhưng không thay thế trách nhiệm con người. Bộ được yêu cầu hướng dẫn sử dụng camera, thiết bị rà soát kim loại và giải pháp phù hợp tại các khâu rủi ro, trước hết ở kỳ thi chọn học sinh giỏi cấp quốc gia và kỳ thi tốt nghiệp THPT, trước ngày 31-12-2026. Lộ trình thi, kiểm tra trên máy tính cũng chỉ triển khai khi đủ điều kiện. Trọng tâm hợp lý là xây quy trình có thể kiểm tra và truy trách nhiệm, không đặt niềm tin vào thiết bị như một lời giải duy nhất.
Giảm bệnh thành tích để giữ giá trị kết quả
Cấm can thiệp sẽ khó phát huy tác dụng nếu điểm số và tỷ lệ tốt nghiệp vẫn là thước đo thành tích gần như duy nhất. Vì vậy, chỉ thị yêu cầu không tạo áp lực thành tích và không dùng riêng tỷ lệ học sinh khá, giỏi, tỷ lệ tốt nghiệp hoặc kết quả thi để xếp loại, khen thưởng tập thể, cá nhân. Đây là thay đổi cần thiết: khi lợi ích của đơn vị gắn quá chặt với những con số ấy, sức ép nâng điểm có thể xuất hiện ngay cả khi quy chế đã rõ. Đánh giá giáo dục phải nhìn vào chất lượng dạy và học, thay vì thưởng cho một kết quả đẹp nhưng thiếu căn cứ.
Ở một số nơi, dạy học, kiểm tra và tổ chức thi chưa phản ánh đúng chất lượng; gian lận và thiếu liêm chính trong học tập, nghiên cứu vẫn xảy ra. Những sai lệch ấy làm tổn hại chất lượng nguồn nhân lực, uy tín ngành giáo dục và niềm tin xã hội. Với người học, một kết quả học tập bị thổi phồng không tạo ra tri thức hay năng lực thật; nó chỉ khiến việc học tiếp và bước vào công việc sau này khó khăn hơn. Muốn bảo vệ giá trị của điểm số, cần để kết quả phản ánh năng lực mà học sinh thực sự tích lũy.
Học thật, thi thật phải là chuẩn để đối chiếu
Mục tiêu cuối cùng không phải tạo thêm lớp thủ tục, mà là bảo đảm kết quả học tập, kiểm tra và thi phản ánh đúng năng lực người học. Chỉ thị đặt yêu cầu đó trong phương châm “học thật, thi thật, đánh giá thật”. Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng được yêu cầu hoàn thiện dữ liệu để phân tích, đối sánh kết quả, nhận diện dấu hiệu bất thường và nguy cơ gian lận. Dữ liệu chỉ có ích nếu được dùng để phát hiện vấn đề và cải thiện quy trình, không biến thành một bảng thành tích mới.
Các trường và địa phương vì thế cần xem liêm chính là trách nhiệm chung: quy chế phải rõ, khâu rủi ro phải được giám sát, vi phạm phải bị xử lý không ngoại lệ. Nhưng thước đo thành công sau cùng vẫn là người học có kiến thức và năng lực tương xứng với kết quả của mình. Cấm can thiệp nâng điểm là ranh giới cần thiết; xây dựng cách đánh giá thực chất mới là điều giúp ranh giới ấy có ý nghĩa lâu dài.
