Cấm tác động điểm số, bảo vệ giá trị của kết quả
Can thiệp điểm số là hành vi chỉ đạo, gây sức ép hoặc tác động trái quy định để nâng điểm, tăng tỷ lệ tốt nghiệp hay làm sai lệch kết quả học tập và thi cử. Chỉ thị 37/CT-TTg, do Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu ký ngày 20/10/2026, đặt lệnh cấm này vào trọng tâm của nỗ lực tăng cường phòng, chống gian lận trong giáo dục và đào tạo. Đây là một bước cần thiết: khi điểm số bị điều chỉnh vì thành tích, người học mất đi phản hồi chính xác về năng lực, còn phụ huynh và xã hội không thể tin vào kết quả đánh giá. Chỉ thị cũng yêu cầu không che giấu vi phạm để đạt thành tích. Tuy nhiên, câu chữ nghiêm khắc chưa đủ; hiệu lực của lệnh cấm phải được chứng minh bằng cách phát hiện, xử lý vi phạm nhất quán, kể cả khi người gây sức ép có chức vụ hay quyền hạn.
Từ xử lý vi phạm sang phòng ngừa từ sớm
Lý do phải hành động lúc này không khó nhận ra: ở một số nơi, dạy học, kiểm tra và tổ chức thi chưa phản ánh đúng chất lượng; gian lận, vi phạm quy chế và thiếu liêm chính trong học tập, nghiên cứu vẫn xảy ra. Những hành vi như học thay, thi hộ, đạo văn, sửa điểm, làm lộ đề hay dùng công nghệ cao để gian lận cần được phát hiện và xử lý nghiêm, cùng với việc bao che hoặc tiếp tay. Chỉ thị đúng khi chuyển trọng tâm từ chờ vi phạm xảy ra sang quản trị rủi ro: kiểm soát chéo, lưu vết hoạt động và kiểm tra độc lập ở khâu dễ phát sinh sai phạm. Với học sinh, sinh viên, điều đó giúp kết quả học tập đáng tin hơn; với giáo viên, nó bảo vệ người làm đúng khỏi bị cuốn vào cuộc chạy đua thành tích. Phòng ngừa chỉ hiệu quả nếu quy trình minh bạch và có thể kiểm chứng.
Trách nhiệm phải rõ, áp lực thành tích phải giảm
Không thể đòi hỏi trung thực từ người học nếu hệ thống lại thưởng cho những con số đẹp bất kể chúng được tạo ra thế nào. Vì vậy, yêu cầu không lấy riêng tỷ lệ khá, giỏi, tốt nghiệp hay kết quả thi làm căn cứ xếp loại, khen thưởng là điểm then chốt để giảm động cơ bóp méo đánh giá. Bộ Giáo dục và Đào tạo phải làm rõ hành vi bị cấm, quy trình kiểm soát, thẩm quyền và trách nhiệm giải trình; Chủ tịch UBND cấp tỉnh chịu trách nhiệm về chất lượng, kỷ cương thi cử và đánh giá trong phạm vi quản lý. Chính quyền địa phương cũng phải quán triệt để cơ quan, đơn vị và cá nhân không lợi dụng vị trí công tác nhằm can thiệp, tiếp tay hay bao che gian lận. Nhà trường cần phổ biến quy định và trách nhiệm pháp lý cho cán bộ, giáo viên, người học và phụ huynh. Trách nhiệm càng cụ thể, khả năng đùn đẩy khi có sai phạm càng thấp.
Học thật, thi thật cần cả kỷ cương lẫn cách làm phù hợp
Mục tiêu học thật, thi thật đòi hỏi vừa giữ kỷ luật vừa thiết kế cách đánh giá phản ánh được năng lực, thay vì biến kỳ thi thành cuộc đua về tỷ lệ đỗ. Bộ Giáo dục và Đào tạo được giao cập nhật quy định để ứng phó phương thức gian lận mới, trong đó có việc dùng trí tuệ nhân tạo và thiết bị công nghệ cao, trước ngày 15/12/2026. Trước ngày 31/12/2026, Bộ cần hướng dẫn sử dụng camera, thiết bị rà soát kim loại và giải pháp kỹ thuật phù hợp tại các khâu nguy cơ cao, ưu tiên kỳ thi học sinh giỏi quốc gia và kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông. Lộ trình thi trên máy tính cũng cần được xây dựng, nhưng chỉ triển khai khi đủ điều kiện để bảo đảm công bằng. Công nghệ có thể hỗ trợ giám sát, không thể thay thế trách nhiệm con người. Kết luận, lệnh cấm chỉ tạo niềm tin khi mọi bên cùng chịu trách nhiệm và điểm số được dùng để phản ánh việc học, không phải tô đẹp thành tích.
