Phong tỏa siết dầu thô, nhưng không chặn mọi chuyến hàng
Phong tỏa hải quân Mỹ là biện pháp kiểm soát hàng hải nhằm ngăn hoạt động xuất khẩu năng lượng của Iran, nhưng những chuyến LPG được ghi nhận rời Vịnh Oman cho thấy việc thực thi không đồng nghĩa mọi dòng hàng đều dừng lại. Từ giữa tháng 7, ít nhất 8 tàu chở LPG có nguồn gốc Iran đã rời khu vực, trong khi vận chuyển dầu thô qua eo biển Hormuz đình trệ. Sự đối lập này là điểm mấu chốt: Tehran vẫn tìm được những khe hở cho một số sản phẩm, song chưa thể khôi phục tuyến xuất khẩu dầu thô vốn tạo nguồn thu lớn. Các chuyến tàu LPG không phải bằng chứng phong tỏa thất bại; chúng cho thấy chiến dịch gây sức ép đang tạo ra kết quả khác nhau tùy loại hàng và cách vận chuyển.
Theo UANI, ít nhất 8 tàu đã chở khoảng 4,1 triệu thùng LPG rời Vịnh Oman kể từ giữa tháng 7. Lệnh phong tỏa được Mỹ triển khai lần đầu ngày 13/4, tạm dỡ bỏ vào tháng 6 rồi tái áp đặt ngày 14/7 sau khi đàm phán đổ vỡ.
Dầu thô Iran là dòng hàng chịu đòn nặng nhất
Với dầu thô, dữ liệu cho thấy tác động gần như tuyệt đối. Vortexa ghi nhận lượng dầu Iran vận chuyển qua Hormuz giảm từ hơn 2 triệu thùng mỗi ngày trước chiến tranh xuống còn 0 kể từ tháng 9; Kpler cũng ước tính xuất khẩu dầu thô Iran đã chạm 0 trong tháng đó. Hai cách theo dõi cùng chỉ về một kết quả: dòng xuất khẩu chủ lực bị nghẽn, chứ không chỉ chậm lại. Theo một phân tích được dẫn lại, doanh thu xuất khẩu dầu mỏ của Iran có thể về 0 vào giữa tháng 12/2026, khi các chuyến hàng cuối cùng được giao và khoản thanh toán cạn dần. Nếu dự báo này thành hiện thực, sức ép sẽ lan từ khâu vận chuyển sang khả năng thu về nguồn lực từ các lô hàng đã bán.
Washington nói chiến dịch kiểm soát vẫn được thực thi nghiêm ngặt. Trong ba tháng sau khi tái triển khai, lực lượng Mỹ cho biết đã vô hiệu hóa 4 tàu thương mại và buộc 135 tàu khác quay đầu. Con số ấy giúp lý giải vì sao tàu chở dầu Iran khó quay lại nhận hàng mới, dù một số chuyến LPG vẫn có thể tìm đường ra.
LPG vẫn đi được, nhưng chưa thành tuyến xuất khẩu ổn định
Các chuyến tàu chở LPG cho thấy Iran còn khả năng duy trì một phần xuất khẩu, nhưng quy mô và tính bền vững đều đáng dè dặt. Một số tàu được cho là hòa vào hoạt động chuyển tải từ tàu sang tàu ngoài khơi Oman; nhiều tàu sau đó hướng tới vùng biển ngoài khơi Malaysia, nơi thường diễn ra giao nhận giữa các tàu. Điểm đến cuối cùng của toàn bộ lô hàng chưa được xác nhận độc lập, và chuyên gia UANI mô tả cách vận chuyển này là tận dụng cơ hội hơn là một tuyến mới ổn định. Hơn nữa, xuất khẩu LPG trong tháng 9 giảm 48% so với tháng trước, xuống 92.000 thùng mỗi ngày; trong 10 ngày đầu tháng 10, lượng này tiếp tục giảm còn khoảng 40.000 thùng mỗi ngày. Vì vậy, các chuyến đi thành công không xóa được bức tranh suy giảm.
Cần phân biệt những lô LPG vượt qua khu vực kiểm soát với xuất khẩu dầu thô Iran đang tê liệt. Việc một tàu đi qua không tự động chứng minh tàu đó đã vượt phong tỏa: phía Mỹ cho biết từng chuyến được đánh giá riêng theo giấy tờ, hàng hóa và các yếu tố liên quan. Đây là lý do không nên xem vài chuyến LPG là dấu hiệu Tehran đã mở lại được dòng dầu thô.
Hormuz không đồng nghĩa mọi nước vùng Vịnh chịu cùng một tác động
Gián đoạn tại Hormuz cũng không tạo ra một bức tranh đồng nhất trong khu vực. Iraq và Kuwait bị ảnh hưởng khi xuất khẩu và nguồn thu suy giảm, trong khi UAE và Oman có thêm doanh thu nhờ khả năng đưa dầu đi qua những tuyến không phụ thuộc eo biển. Đó là khác biệt quan trọng: hoạt động vận chuyển dầu của các đối tác vùng Vịnh qua tuyến thay thế không phải là dấu hiệu xuất khẩu dầu Iran đã phục hồi. Mỗi nước có vị trí, hạ tầng và lựa chọn vận chuyển riêng; gộp tất cả thành một câu chuyện “dầu vẫn chảy” sẽ che khuất việc Iran đang chịu sức ép nặng hơn các dòng hàng khác.
Kết luận hợp lý nhất là phong tỏa hải quân Mỹ đang bóp nghẹt xuất khẩu dầu thô Iran qua Hormuz, trong khi LPG còn thoát ra được từng phần nhờ chuyển tải và những hành trình khó theo dõi. Những chuyến tàu ấy cho thấy biện pháp kiểm soát không tuyệt đối, nhưng dữ liệu về sản lượng và hành trình không ủng hộ nhận định Iran đã tìm được lối xuất khẩu ổn định. Tác động thực chất nằm ở sự phân hóa: dầu thô gần như dừng, LPG suy giảm mạnh, còn một số đối tác vùng Vịnh vẫn vận chuyển dầu qua các tuyến khác.
