Chuyển đổi xanh phải bắt đầu từ ruộng đồng và sinh kế
Lúa phát thải thấp là phương thức canh tác giảm khí nhà kính và sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn, đồng thời duy trì chất lượng, khả năng chống chịu và thu nhập của người trồng lúa. Đây không thể chỉ là một bộ quy trình kỹ thuật: nếu nông dân phải gánh thêm chi phí và rủi ro mà lợi ích không quay lại ruộng đồng, mô hình khó đi xa. Ngày 28/10 tại Cần Thơ, Oxfam tại Việt Nam cùng các đối tác khởi động Dự án GORICE nhằm phát triển chuỗi giá trị lúa gạo bền vững, phát thải thấp và thích ứng biến đổi khí hậu. Dự án triển khai giai đoạn 2025-2030 tại Cần Thơ, An Giang và Vĩnh Long, hướng đến cải thiện phúc lợi kinh tế, xã hội, môi trường cho nông dân, trong đó có phụ nữ và đồng bào dân tộc thiểu số. Nhu cầu chuyển đổi không thể trì hoãn: ĐBSCL vừa là vùng sản xuất lúa trọng điểm, vừa chịu tác động của thời tiết cực đoan, xâm nhập mặn và suy giảm tài nguyên; sản xuất lúa cũng là nguồn phát thải khí nhà kính lớn trong nông nghiệp.
Kỹ thuật chỉ hiệu quả khi hạ tầng theo kịp
Nút thắt đầu tiên nằm ở khả năng đưa quy trình từ mô hình trình diễn vào sản xuất thường ngày. Tưới ngập - khô xen kẽ giúp điều tiết nước theo chu kỳ, nhưng muốn áp dụng đúng, nông dân cần chủ động cấp và rút nước. Vì vậy, mở rộng diện tích mà thiếu thủy nông nội đồng sẽ biến yêu cầu kỹ thuật thành gánh nặng thay vì giải pháp. Bên cạnh nước, giảm sạ dày và dùng phân bón hợp lý đòi hỏi máy móc phù hợp, hướng dẫn tại chỗ và ghi chép đủ để theo dõi, kiểm chứng mức giảm phát thải. Ở các mô hình được nêu trong tài liệu, gieo sạ chính xác kết hợp máy vùi phân sâu giúp giảm số lần bón từ 3-4 xuống còn 2; lượng phân đạm giảm ít nhất 30% và thuốc bảo vệ thực vật giảm 30%. Đây là bằng chứng đáng chú ý, nhưng không phải lý do để mặc định công nghệ tự lan rộng. Cần tính cả chi phí vận hành, khả năng tiếp cận máy móc và sự phù hợp với điều kiện từng vùng.
Vốn và lợi ích phải đến được với người trồng lúa
Yêu cầu vốn không dừng ở thiết bị trên đồng ruộng. Chuyển đổi còn cần đầu tư hạ tầng tưới tiêu, cơ giới hóa và hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định phát thải; doanh nghiệp và hợp tác xã cũng cần nguồn lực để duy trì liên kết thu mua. Nếu các khoản đầu tư này không được chia sẻ, nông dân khó theo đuổi sản xuất lúa bền vững qua nhiều vụ. GORICE dự kiến mang lại lợi ích trực tiếp cho 48.200 người, trong đó một nửa là phụ nữ; hỗ trợ 180.000 ha áp dụng thực hành chất lượng cao, phát thải thấp, hướng tới giảm khoảng 748.000 tấn carbon và giúp 100.000 người tiêu dùng hưởng lợi đến năm 2030. Tại Cần Thơ, dự án triển khai ở 7 xã với tổng kinh phí viện trợ khoảng 15 tỷ đồng. Các con số chỉ có ý nghĩa nếu đi cùng cơ chế chia sẻ công bằng. Người trồng lúa cần được bảo đảm đầu ra, tiếp cận tài chính xanh và nhận phần lợi ích từ kết quả giảm phát thải, thay vì chỉ承担 thêm nghĩa vụ ghi chép và tuân thủ.
Đo thành công bằng sinh kế, không chỉ bằng phát thải
Muốn công nghệ giúp giảm chi phí, cần đưa khuyến cáo đến đúng thửa ruộng và đúng thời điểm. Công cụ số có thể hỗ trợ nông dân, hợp tác xã tối ưu lượng giống, phân bón và thời điểm rút nước dựa trên dữ liệu canh tác; nhưng công cụ chỉ hữu ích khi dễ dùng, có tư vấn và không khiến việc ghi chép trở thành một thủ tục xa lạ. Dự án đặt trọng tâm vào đào tạo kỹ thuật, kinh tế tuần hoàn từ rơm rạ, liên kết doanh nghiệp - hợp tác xã, thị trường gạo phát thải thấp và cơ hội tài chính xanh, thị trường carbon. Những cấu phần ấy cần vận hành thành một chuỗi: nông dân làm đúng quy trình, hợp tác xã tập hợp và xác nhận kết quả, doanh nghiệp tạo đầu ra, còn lợi ích được phân chia minh bạch. Đánh giá giảm phát thải lúa gạo là cần thiết, nhưng không thể là thước đo duy nhất. Nếu thu nhập, khả năng chống chịu và quyền tham gia quyết định của người sản xuất không cải thiện, việc mở rộng diện tích sẽ chỉ là mở rộng chỉ tiêu. Muốn mô hình bền, sinh kế nông dân phải là kết quả trung tâm.
