Một dự án đặt sinh kế nông dân cùng mục tiêu giảm phát thải
Lúa gạo phát thải thấp là phương thức sản xuất hướng tới giảm khí nhà kính, dùng tài nguyên hiệu quả và giúp nông dân duy trì sinh kế trước tác động của khí hậu. Sáng 28-10, Oxfam tại Việt Nam cùng các đối tác khởi động dự án GORICE tại Cần Thơ, với sự tài trợ của Chính phủ Canada. Triển khai từ năm 2025 đến 2030 tại Cần Thơ, An Giang và Vĩnh Long, dự án đặt mục tiêu mang lại lợi ích trực tiếp cho 48.200 người. Đây là định hướng đáng chú ý vì chuyển đổi xanh sẽ khó bền lâu nếu người trồng lúa phải gánh chi phí và rủi ro trong khi lợi ích thị trường chưa đến tay họ. GORICE vì thế không chỉ nhắm tới cách gieo trồng mới, mà còn đặt phúc lợi kinh tế, xã hội và môi trường của nông dân vào trung tâm.
Quy mô mục tiêu cũng cho thấy dự án muốn tạo tác động rộng hơn từng mô hình trình diễn: đến năm 2030, khoảng 180.000 ha gieo trồng dự kiến áp dụng thực hành chất lượng cao, phát thải thấp; lượng phát thải giảm khoảng 748.000 tấn carbon, còn 100.000 người tiêu dùng được hưởng lợi. Những con số này là cam kết cần được kiểm chứng bằng kết quả thực tế, nhưng chúng cho thấy thành công không thể chỉ đo bằng diện tích canh tác.
Ba địa phương, một bài toán chung về khí hậu và thị trường
ĐBSCL giữ vai trò trọng yếu trong sản xuất lúa gạo, nhưng nông dân trong vùng phải đối mặt với thời tiết cực đoan, xâm nhập mặn và suy giảm tài nguyên. Cùng lúc, thị trường đòi hỏi chất lượng cao hơn, truy xuất nguồn gốc rõ ràng và giảm phát thải. Với các hộ nhỏ lẻ, tiếp cận kỹ thuật, vốn và đầu ra vẫn là những rào cản khiến chuyển đổi sản xuất khó thành lựa chọn an toàn. GORICE triển khai tại Cần Thơ, An Giang và Vĩnh Long trong bối cảnh đó, gắn hoạt động địa phương với Đề án một triệu héc-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp của vùng.
Cách tiếp cận này hợp lý vì thích ứng biến đổi khí hậu không thể tách khỏi hiệu quả kinh tế. Nếu phương pháp mới giúp giảm chi phí đầu vào nhưng không có hợp đồng tiêu thụ, người trồng lúa vẫn khó duy trì; nếu có thị trường nhưng thiếu kỹ thuật, chất lượng và khả năng giảm phát thải cũng khó bảo đảm. Dự án vì vậy cần kết nối thực hành tại ruộng với năng lực hợp tác xã và nhu cầu doanh nghiệp, thay vì xem giảm phát thải là một chỉ tiêu môi trường đứng riêng.
Từ kỹ thuật đồng ruộng đến chuỗi giá trị lúa gạo
GORICE tập trung đào tạo kỹ thuật canh tác phát thải thấp, xây dựng mô hình trình diễn, cải thiện quản lý nước và rơm rạ, đồng thời thúc đẩy kinh tế tuần hoàn. Với nông dân và hợp tác xã, ý nghĩa thiết thực nằm ở khả năng tiết kiệm đầu vào, tận dụng phụ phẩm, ổn định đầu ra và có cơ hội hưởng lợi từ kết quả giảm phát thải. Đây là hướng đi thuyết phục hơn việc chỉ khuyến khích nông hộ thay đổi tập quán mà không hỗ trợ họ xử lý các rủi ro về kỹ thuật và tiêu thụ.
Dự án còn nhắm tới phát triển thị trường gạo phát thải thấp, tăng liên kết giữa hợp tác xã với doanh nghiệp và mở rộng khả năng tiếp cận tài chính xanh, thị trường carbon cùng cơ hội kinh doanh bền vững. Những mắt xích này quyết định liệu sản xuất lúa bền vững có thể đem lại thu nhập ổn định, thay vì chỉ tạo thêm yêu cầu tuân thủ. Muốn chuỗi giá trị lúa gạo vận hành tốt, doanh nghiệp cần nguồn cung đáng tin cậy, còn nông dân cần đầu ra và cơ chế chia sẻ lợi ích rõ ràng.
Bao trùm phải được nhìn thấy trong kết quả
Nông dân là nhóm hưởng lợi trực tiếp, trong đó phụ nữ và người dân tộc thiểu số được chú trọng để cải thiện phúc lợi kinh tế, xã hội và môi trường. Mục tiêu dự án cũng xác định phụ nữ chiếm một nửa trong số 48.200 người được hưởng lợi trực tiếp. Đặt nhóm này trong trọng tâm là điều cần thiết: chuyển đổi xanh sẽ thiếu công bằng nếu cơ hội tiếp cận tập huấn, vốn, thị trường và tiếng nói trong tổ chức sản xuất chỉ đến với những hộ có sẵn nguồn lực.
Tuy vậy, mục tiêu lớn chỉ có ý nghĩa khi được chuyển thành kết quả mà người dân cảm nhận được: chi phí sản xuất hợp lý hơn, hợp tác xã có năng lực liên kết, đầu ra ổn định và lợi ích giảm phát thải được phân chia minh bạch. GORICE đặt nền móng cho những thay đổi đó qua hỗ trợ kỹ thuật và kết nối thị trường; chặng đường đến năm 2030 sẽ cho thấy các cam kết có trở thành cải thiện sinh kế hay không.
Kết luận, GORICE đáng chú ý không chỉ vì quy mô 48.200 người mà vì kết hợp giảm phát thải, thích ứng biến đổi khí hậu và cơ hội kinh tế cho nông dân. Thành công sau cùng phải được đo bằng việc sản xuất lúa gạo bền vững có giúp người trồng lúa sống tốt hơn và đứng vững hơn trước khí hậu lẫn sức ép thị trường.
