Ưu tiên hải quan và xuất nhập khẩu
Chữ ký số là phương thức điện tử xác nhận danh tính người ký và bảo đảm tính xác thực, toàn vẹn của thông điệp dữ liệu trong giao dịch số. Ngày 26/10/2026 tại Hà Nội, Trung tâm Chứng thực điện tử quốc gia Việt Nam (NEAC) và Trung tâm Internet quốc gia Lào (LANIC) trao đổi về khả năng thí điểm công nhận lẫn nhau loại chữ ký này. Hải quan và xuất nhập khẩu hàng hóa là những lĩnh vực được ưu tiên xem xét, nơi chứng từ điện tử có thể thay thế một phần hồ sơ giấy và giảm khâu xử lý thủ tục. Đây là lựa chọn thực tế: thương mại xuyên biên giới cần xác nhận hồ sơ nhanh, nhưng chữ ký do một nước cấp chỉ hữu ích ở nước kia nếu cơ quan tiếp nhận có cơ sở tin cậy để kiểm tra và chấp nhận. Vì vậy, kế hoạch thí điểm không chỉ là bước tiến công nghệ; nó là phép thử xem hai hệ thống pháp lý và kỹ thuật có thể phối hợp đến đâu.
Nếu triển khai được, doanh nghiệp có thể gửi, ký và xác thực chứng từ điện tử thuận tiện hơn trong các giao dịch qua biên giới. Hai bên hướng tới số hóa chứng từ, đơn giản hóa thủ tục và thúc đẩy thương mại xuyên biên giới. Lợi ích cũng có thể lan tới người dân khi hoạt động xuất nhập khẩu và cung ứng dịch vụ vận hành ít phụ thuộc vào giấy tờ. Tuy nhiên, công nhận chữ ký số không đồng nghĩa với việc mọi loại chữ ký hay mọi giao dịch tự động được chấp nhận: phạm vi thí điểm, tiêu chuẩn kỹ thuật và trách nhiệm pháp lý vẫn cần được xác định rõ.
Danh sách tin cậy là mắt xích xác thực
Để chữ ký số của một nước được nước kia kiểm tra, cơ quan tiếp nhận cần biết tổ chức cấp chứng thư có đáp ứng yêu cầu hay không. NEAC đã giới thiệu mô hình Danh sách tin cậy chung: mỗi quốc gia xây dựng và công bố danh sách các tổ chức cung cấp dịch vụ chứng thực chữ ký số đủ điều kiện, làm cơ sở nghiên cứu cơ chế xác thực và chấp nhận chữ ký giữa hai bên. Cách tiếp cận này có ưu điểm là không buộc hai nước phải hợp nhất hạ tầng; mỗi bên vẫn giữ hệ thống riêng, đồng thời có một căn cứ chung để kiểm tra độ tin cậy. Đây là điểm đáng chú ý hơn cả khẩu hiệu “kết nối số”: công nhận chỉ có ý nghĩa khi quy trình xác minh minh bạch, cập nhật và có thể chịu trách nhiệm khi xảy ra tranh chấp.
NEAC nhấn mạnh cơ chế hợp tác cần bảo đảm tính độc lập của hạ tầng kỹ thuật và phù hợp với pháp luật mỗi nước; Việt Nam sẵn sàng hỗ trợ Lào rà soát, đánh giá điều kiện kỹ thuật. Mô hình danh sách tin cậy cũng được định hướng theo hướng mở, có thể tạo nền tảng cho kết nối rộng hơn trong ASEAN về sau. Nhưng trước khi mở rộng, hai bên cần thống nhất cách công nhận tổ chức cấp chứng thư, xử lý chứng thư hết hạn hoặc bị thu hồi, và phân định trách nhiệm khi chữ ký bị phủ nhận. Nếu các quy tắc này chưa rõ, một danh sách chung sẽ khó tạo được sự tin tưởng cần thiết cho doanh nghiệp.
Dịch vụ tin cậy cần khung pháp lý đi cùng
Công nhận chữ ký số chỉ giải quyết một phần bài toán. Hợp tác giữa NEAC và LANIC còn hướng tới chia sẻ kinh nghiệm phát triển dịch vụ tin cậy và hoàn thiện khung pháp lý, bởi giao dịch điện tử cần cơ chế bảo đảm tính xác thực, toàn vẹn và an toàn. Phía Lào đang nâng cấp hạ tầng chứng thực, phát triển dịch vụ tin cậy và nghiên cứu sửa đổi Luật Chữ ký điện tử để theo kịp công nghệ và mở rộng ứng dụng trong kinh tế - xã hội. NEAC đề xuất nghiên cứu quy định về chứng thực thông điệp dữ liệu, cũng như mở rộng phạm vi luật để bao quát các dịch vụ như cấp dấu thời gian. Đây là hướng đi hợp lý: chữ ký xác nhận người ký, còn các dịch vụ bổ trợ giúp chứng minh thời điểm và tính toàn vẹn của hồ sơ.
Quy mô triển khai tại Việt Nam đem lại kinh nghiệm đáng tham khảo, nhưng không thể thay thế việc Lào xây dựng quy định phù hợp với hạ tầng và pháp luật của mình. “Tính đến ngày 15/10/2026, Việt Nam đã cấp khoảng 36,16 triệu chứng thư chữ ký số, với tỷ lệ phổ cập trong dân số trưởng thành đạt 52,26%.” Phía Lào cũng định hướng tích hợp chữ ký số vào ứng dụng định danh điện tử quốc gia LA-EID, tương tự VNeID, để mở rộng dịch vụ công và giao dịch số. Điều đó cho thấy hợp tác không chỉ phục vụ doanh nghiệp xuất nhập khẩu, mà còn có thể định hình cách người dân tiếp cận dịch vụ số.
Thí điểm cần đi cùng kế hoạch dài hạn
Hai bên dự kiến rà soát kết quả triển khai Biên bản thỏa thuận hợp tác ký năm 2022, lập nhóm công tác chung để xây dựng kế hoạch và chuẩn bị nội dung cho thỏa thuận giai đoạn tiếp theo, dự kiến ký trong năm 2027. Mốc này quan trọng vì cơ chế công nhận không thể chỉ dừng ở trao đổi chuyên môn: cần có đầu mối phối hợp, tiêu chí kỹ thuật và quy trình thử nghiệm cụ thể. Thí điểm tại hải quan và xuất nhập khẩu là khởi đầu có trọng tâm, nhưng muốn tạo thuận lợi bền vững, hai nước phải đánh giá được liệu chữ ký được chấp nhận có giảm thời gian xử lý và hạn chế vướng mắc hồ sơ hay không.
Kết luận, Việt Nam và Lào đang nghiên cứu công nhận lẫn nhau về chữ ký số, trước mắt tập trung vào hải quan và xuất nhập khẩu hàng hóa. Hướng đi có cơ sở nếu danh sách tin cậy, dịch vụ tin cậy và khung pháp lý cùng được hoàn thiện; thiếu một trong các mắt xích này, doanh nghiệp vẫn có thể phải quay lại giấy tờ hoặc đối mặt với rủi ro pháp lý. Vì thế, giá trị của kế hoạch không nằm ở việc tuyên bố công nhận, mà ở khả năng biến sự công nhận ấy thành quy trình điện tử được cơ quan và doanh nghiệp hai nước sử dụng ổn định.
