Từ chữ ký số đến thủ tục hải quan xuyên biên giới
Chữ ký số là phương thức điện tử dùng để xác nhận danh tính người ký và bảo đảm dữ liệu không bị thay đổi sau khi ký, qua đó tạo cơ sở tin cậy cho hồ sơ và giao dịch trực tuyến. Việt Nam và Lào đang nghiên cứu cơ chế công nhận lẫn nhau, trước mắt hướng tới thí điểm trong lĩnh vực hải quan và xuất nhập khẩu hàng hóa. Đây là hướng đi thiết thực: nếu chữ ký được xác thực ở cả hai nước, doanh nghiệp có thể nộp và xử lý chứng từ điện tử thuận lợi hơn thay vì phụ thuộc vào giấy tờ và quy trình thủ công. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa kế hoạch nghiên cứu, thí điểm với một cơ chế đã vận hành rộng rãi. Hai nước chưa công bố việc công nhận chéo đã trở thành quy trình phổ cập; lợi ích hiện vẫn là mục tiêu cần được kiểm chứng qua thiết kế và triển khai thực tế.
Ngày 26/10/2026 tại Hà Nội, Trung tâm Chứng thực điện tử quốc gia Việt Nam (NEAC) và đoàn công tác Trung tâm Internet quốc gia Lào (LANIC), do Giám đốc Minaxay Philavong dẫn đầu, đã trao đổi về chữ ký số, dịch vụ tin cậy, chính sách pháp luật và khả năng công nhận lẫn nhau. Bối cảnh chuyển đổi số khiến việc xác thực, bảo đảm tính toàn vẹn và an toàn của giao dịch điện tử ngày càng quan trọng. Phía Lào quan tâm đến kinh nghiệm Việt Nam trong ứng dụng chữ ký số ở hải quan, thuế và xuất nhập khẩu—những lĩnh vực nơi chứng từ phải qua lại thường xuyên giữa doanh nghiệp và cơ quan quản lý.
Lợi ích tiềm năng: bớt giấy tờ, giảm điểm nghẽn
Nếu được thiết kế tốt, công nhận chữ ký số có thể giúp hồ sơ khai báo, chứng từ và giao dịch liên quan đến hàng hóa được ký, gửi và xác minh trên môi trường điện tử giữa hai nước. Với doanh nghiệp xuất nhập khẩu, giá trị không chỉ nằm ở việc giảm giấy tờ; một quy trình hải quan điện tử liền mạch còn có thể hạn chế việc phải nộp lại hồ sơ hoặc xác minh thủ công khi chứng từ được lập ở nước kia. Mục tiêu được nêu là số hóa chứng từ, đơn giản hóa thủ tục và tạo thuận lợi cho giao dịch điện tử xuyên biên giới. Với người dân, tác động có thể đến gián tiếp qua các giao dịch thương mại và dịch vụ công thuận tiện hơn, nhưng lợi ích cụ thể sẽ phụ thuộc vào phạm vi thí điểm và mức độ tham gia của cơ quan, doanh nghiệp.
Một phương án NEAC giới thiệu là Danh sách tin cậy chung (Trust List): mỗi nước công bố các tổ chức cung cấp dịch vụ chứng thực chữ ký số đáp ứng yêu cầu, làm căn cứ để bên kia xác thực và chấp nhận chữ ký. Cách làm này có ưu điểm là tạo một điểm tham chiếu rõ ràng mà không buộc hai bên phải hợp nhất hạ tầng. Việt Nam có nền tảng kinh nghiệm đáng kể: đến ngày 15/10/2026, cả nước đã cấp khoảng 36,16 triệu chứng thư chữ ký số, tỷ lệ phổ cập trong dân số trưởng thành đạt 52,26%. Con số ấy cho thấy quy mô triển khai trong nước, nhưng tự nó chưa chứng minh rằng chữ ký của một nước đã tự động có giá trị tại nước còn lại.
Điều kiện để chữ ký được chấp nhận và dùng an toàn
Thách thức lớn nhất không phải là đặt hai hệ thống cạnh nhau, mà là thống nhất cách xác định chữ ký nào đủ tin cậy và trách nhiệm thuộc về ai khi có tranh chấp. Theo NEAC, cơ chế hợp tác cần giữ tính độc lập của hạ tầng kỹ thuật mỗi nước, đồng thời phù hợp với hệ thống pháp luật riêng. Vì vậy, hai bên cần làm rõ tiêu chí đưa nhà cung cấp vào danh sách tin cậy, cách cập nhật hoặc thu hồi chứng thư, phương thức kiểm tra trạng thái chữ ký và cách xử lý sự cố. Nếu các khâu này thiếu đồng bộ, doanh nghiệp vẫn có thể phải kiểm tra thủ công, làm giảm lợi ích mà công nhận chéo hướng tới.
Khung pháp lý cũng cần bao quát rộng hơn việc ký. Lào đang nâng cấp hạ tầng chứng thực và nghiên cứu sửa đổi Luật Chữ ký điện tử; phía Việt Nam chia sẻ kinh nghiệm về tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và quản lý dịch vụ tin cậy. Các dịch vụ như dấu thời gian và chứng thực thông điệp dữ liệu có thể giúp chứng minh thời điểm, nguồn gốc và tính toàn vẹn của hồ sơ. Hai bên còn phải làm rõ giá trị pháp lý của chứng từ, cơ chế bảo vệ dữ liệu và trách nhiệm khi giao dịch sai sót. Việc Lào định hướng tích hợp chữ ký số vào ứng dụng định danh điện tử quốc gia LA-EID cũng cho thấy khả năng kết nối với dịch vụ công cần được tính từ đầu, thay vì chỉ giải quyết bài toán kỹ thuật của hải quan.
Thí điểm trước, mở rộng sau
Lộ trình hợp lý là bắt đầu với một nhóm thủ tục hải quan và xuất nhập khẩu có nhu cầu chứng từ thường xuyên, sau đó đánh giá tỷ lệ hồ sơ được chấp nhận, thời gian xử lý và các trường hợp phải xác minh lại. NEAC cho biết sẵn sàng hỗ trợ LANIC rà soát điều kiện kỹ thuật và cùng nghiên cứu phương án phù hợp. Trên cơ sở biên bản hợp tác ký năm 2022, hai bên thống nhất rà soát kết quả, lập nhóm công tác chung và chuẩn bị nội dung cho thỏa thuận giai đoạn tiếp theo, dự kiến ký trong năm 2027. Mốc này cho thấy công việc tiếp theo là chuẩn bị và phối hợp, không phải thời điểm đã ấn định để cơ chế công nhận chéo đi vào vận hành.
Công nhận chữ ký số Việt Nam–Lào có tiềm năng giảm ma sát trong thương mại biên giới, nhưng không nên đánh đồng một thỏa thuận nguyên tắc với thủ tục mới đã sẵn sàng cho mọi doanh nghiệp. Thành công sẽ phụ thuộc vào danh sách nhà cung cấp minh bạch, tiêu chuẩn tương thích, quy định pháp lý rõ ràng và cách xử lý khi chứng thư hoặc giao dịch phát sinh sự cố. Thí điểm hẹp, đo lường được rồi mới mở rộng là lựa chọn thận trọng hơn lời hứa số hóa toàn diện. Nếu giải quyết được các điều kiện ấy, chữ ký số có thể trở thành nền tảng hữu ích cho hải quan điện tử; nếu không, giấy tờ vẫn có thể quay lại ở khâu xác minh.
