Nền tảng của logistics hàng hải là quy hoạch rõ ràng
Logistics hàng hải là hệ thống kết nối cảng biển, luồng vận tải, doanh nghiệp và dữ liệu để đưa hàng hóa từ nơi sản xuất đến thị trường một cách hiệu quả. Tại Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 ở TP.HCM, ông Phạm Quốc Long, Phó tổng giám đốc Gemadept, đề xuất một loạt giải pháp cho Trụ cột Tài chính Hàng hải thuộc Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam tại TP.HCM. Thông điệp đáng chú ý không phải là xây thêm cảng bằng mọi giá, mà là làm cho mạng lưới hiện có vận hành liền mạch và đủ tin cậy để thu hút vốn dài hạn. Theo ông Long, quy hoạch không gian biển ổn định, minh bạch là bước đầu để tạo niềm tin cho nhà đầu tư. Khi quy hoạch thiếu đồng bộ, hoạt động cảng biển có thể xung đột với điện gió ngoài khơi và các ngành kinh tế biển khác, đồng thời đe dọa hành lang an toàn của cảng cửa ngõ.
Đây là yêu cầu cấp thiết khi logistics Việt Nam đang đứng trước cơ hội từ dịch chuyển sản xuất toàn cầu và thương mại điện tử, nhưng chi phí logistics vẫn cao so với GDP và phương thức vận tải phân bổ chưa đồng đều. Thị trường logistics được ước tính có quy mô 55,5–63,5 tỷ USD. Quy mô ấy tạo dư địa, nhưng không tự biến thành năng lực cạnh tranh: nhà đầu tư cần thấy quy hoạch nhất quán, quyền khai thác rõ ràng và kết nối thực tế giữa các phương thức. Vì vậy, rà soát quy hoạch biển nên được xem là điều kiện vận hành của chiến lược, không phải thủ tục đi sau các dự án.
Đưa hàng xuống luồng thủy để giảm điểm nghẽn
Ưu tiên vận tải thủy phát thải thấp là đề xuất có tính thực dụng: phương thức này chở được lượng hàng lớn, có lợi thế về chi phí và phát thải, đồng thời các dự án cải tạo luồng tuyến có thể tạo hiệu quả lan tỏa so với vốn đầu tư. Nếu kết nối tốt hơn, doanh nghiệp có thêm lựa chọn vận chuyển giữa cảng, đô thị và vùng sản xuất; người dân có thể hưởng lợi gián tiếp từ chuỗi cung ứng ổn định hơn và áp lực vận tải đường bộ giảm bớt. Đây không phải lời giải thay thế mọi loại hình vận tải, mà là cách điều chỉnh lại sự lệch pha hiện nay.
Gemadept kiến nghị ưu tiên duy tu, mở rộng Kênh Hà Nam ở Hải Phòng và các tuyến nối cụm cảng Cái Mép với TP.HCM, Đồng bằng sông Cửu Long. Đầu tư đúng các đoạn luồng trọng yếu có thể giúp hàng hóa chuyển từ tàu biển sang mạng lưới nội địa thuận lợi hơn, thay vì để cảng nước sâu hoạt động tách rời vùng hậu phương. Song hạ tầng cần đi cùng cơ chế giá dịch vụ cảng hợp lý. Doanh nghiệp cho rằng mức giá hiện còn thấp so với khu vực dù chất lượng dịch vụ và khả năng tiếp nhận tàu lớn đã đạt chuẩn quốc tế; điều chỉnh theo lộ trình có thể tạo nguồn lực tái đầu tư vào hạ tầng xanh và công nghệ. Chính sách này cần cân bằng lợi ích đầu tư với chi phí của chủ hàng.
Dữ liệu chung biến dòng hàng thành nền tảng tài chính
Luồng vận tải tốt vẫn chưa đủ nếu mỗi mắt xích giữ dữ liệu riêng. Gemadept đề xuất xây dựng hệ sinh thái dữ liệu cộng đồng cảng biển (PCS), kết nối doanh nghiệp cảng, hãng tàu, đơn vị giao nhận, Hải quan và các định chế tài chính. Chuẩn dữ liệu chung có thể giảm việc nhập lại thông tin, giúp các bên phối hợp lịch trình và xử lý chứng từ nhất quán hơn. Quan trọng hơn, dữ liệu giao dịch đáng tin cậy giúp tổ chức tài chính đánh giá hoạt động vận tải và thiết kế dịch vụ gắn với nhu cầu thật, thay vì chỉ dựa vào những quy trình rời rạc.
Bước tiếp theo được đề xuất là thí điểm cơ chế kết nối, chia sẻ dữ liệu theo chuẩn thống nhất tại khu vực TP.HCM–Cái Mép, rồi mới nhân rộng. Cách làm theo từng giai đoạn hợp lý hơn triển khai đồng loạt: thử nghiệm có thể phát hiện trở ngại về chuẩn kỹ thuật, quyền truy cập và trách nhiệm bảo mật trước khi mở rộng. Gemadept lập luận rằng dòng hàng thông suốt sẽ giúp dòng tiền luân chuyển hiệu quả, tạo cơ sở cho sản phẩm và giao dịch tài chính thực chất trong hệ sinh thái IMFC. Nền tảng số vì thế không nên chỉ là một cổng thông tin; giá trị của nó nằm ở khả năng liên kết các bên bằng dữ liệu được cập nhật, chuẩn hóa và có thể sử dụng.
Trung tâm tài chính hàng hải cần bắt đầu từ vận hành
Các đề xuất của Gemadept đặt ra một trình tự đáng tin cậy cho tham vọng xây dựng trung tâm tài chính hàng hải quốc tế: quy hoạch minh bạch để bảo vệ không gian khai thác, đầu tư luồng thủy để kết nối hàng hóa, rồi dùng PCS để phối hợp dữ liệu và hỗ trợ giao dịch tài chính. Trung tâm không thể hình thành chỉ bằng tên gọi hay ưu đãi vốn; sức hút của nó sẽ phụ thuộc vào việc cảng, hãng tàu, doanh nghiệp logistics và cơ quan quản lý có thể phối hợp hiệu quả đến đâu. Kết nối vận tải thủy phát thải thấp với dữ liệu minh bạch được kỳ vọng giúp nâng năng lực cạnh tranh trong khu vực.
Thách thức nằm ở thực thi: quy hoạch phải được đồng bộ, dự án luồng tuyến cần ưu tiên đúng điểm nghẽn, còn nền tảng dữ liệu phải có chuẩn chung và cơ chế chia sẻ rõ ràng. Nếu các điều kiện ấy được xử lý cùng nhau, logistics Việt Nam có cơ hội chuyển từ lợi thế vị trí và quy mô thị trường sang năng lực phục vụ có thể đo lường. Kết luận của đề xuất khá rõ: muốn thu hút dòng vốn hàng hải, trước hết phải làm cho dòng hàng vận hành trơn tru. Vận tải thủy và dữ liệu dùng chung không phải hai sáng kiến riêng lẻ, mà là hạ tầng thiết yếu để biến tham vọng trung tâm tài chính thành hoạt động kinh tế thực.
