Từ cảng biển đến hệ sinh thái công nghiệp
Công nghiệp hàng hải là mạng lưới hoạt động gắn với đóng mới, sửa chữa và hoán cải tàu thuyền, cơ khí biển, cảng biển, logistics và các ngành hỗ trợ, cùng tạo năng lực sản xuất và dịch vụ trên biển. Ngày 3/11/2026, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc ký Quyết định số 2089/QĐ-TTg, ban hành kế hoạch triển khai kết luận về phát triển công nghiệp hàng hải quốc gia. Kế hoạch gồm 10 nhóm nhiệm vụ nhằm tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế, vốn, công nghệ, thị trường, nhân lực và khâu thực hiện, đồng thời nâng hiệu quả năng lực hiện có. Đây là bước đi cần thiết, nhưng giá trị của nó sẽ không nằm ở số nhiệm vụ được liệt kê. Thước đo thực chất là khả năng biến cảng biển thành đầu mối sản xuất, thay vì chỉ là nơi hàng hóa đi qua.
Trung tâm hàng hải phải được chọn theo lợi thế
Kế hoạch hướng tới hình thành các trung tâm và cụm liên kết công nghiệp hàng hải, cơ khí biển dựa trên vị trí địa lý, hạ tầng, nhân lực và năng lực doanh nghiệp. Các trung tâm này được định hướng chuyên môn hóa, kết nối với cảng biển, cảng thủy nội địa, dịch vụ logistics cảng biển và công nghiệp hỗ trợ. Đây là lựa chọn hợp lý hơn việc dàn trải đầu tư: một cụm chỉ có ý nghĩa nếu nhà máy, dịch vụ vận tải, cơ sở cung ứng và hạ tầng cảng bổ trợ lẫn nhau. Vì vậy, quy hoạch cần tránh trùng lặp giữa các khu vực và gắn quyết định đầu tư với năng lực sẵn có. Kế hoạch cũng khuyến khích trung tâm sửa chữa, hoán cải, tháo dỡ và tái chế phương tiện thủy theo hướng kinh tế tuần hoàn, giảm phát thải và tuân thủ tiêu chuẩn an toàn, lao động, môi trường.
Nâng năng lực đóng tàu bằng liên kết và công nghệ
Nâng cao năng lực đóng tàu trong nước là mục tiêu trọng tâm, nhưng không thể đạt được chỉ bằng việc tăng số cơ sở sản xuất. Đóng tàu cần năng lực thiết kế, công nghệ, thiết bị, nhân lực và mạng lưới nhà cung ứng; vì thế các trung tâm hàng hải phải kết nối xưởng đóng tàu với cơ khí biển, cảng và doanh nghiệp hỗ trợ. Kế hoạch đề ra việc rà soát năng lực từ thiết kế, đóng mới, sửa chữa, hoán cải đến nghiên cứu, phát triển và đăng kiểm, đồng thời xây dựng bộ tiêu chí thống nhất và cơ sở dữ liệu quốc gia. Cách tiếp cận này có thể giúp xác định cơ sở nào cần nâng cấp, liên kết, chuyển đổi hoặc sắp xếp lại. Đây là điều kiện để đóng tàu Việt Nam tăng giá trị trong nước, thay vì mở rộng quy mô mà vẫn phụ thuộc vào công nghệ và đầu vào bên ngoài.
Lộ trình đến năm 2050 đòi hỏi phối hợp thực chất
Kế hoạch đặt nhiệm vụ xây dựng Chương trình quốc gia phát triển công nghiệp hàng hải và cơ khí biển đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050; đồng thời định hướng hệ sinh thái hiện đại, xanh và số hóa. Tầm nhìn dài hạn này chỉ khả thi nếu quy hoạch cảng, đầu tư hạ tầng và phát triển các ngành liên quan được triển khai đồng bộ. Các bộ, ngành và địa phương cần phối hợp trong quy hoạch, đầu tư, quản lý và liên kết vùng; nếu không, trung tâm công nghiệp có thể thiếu kết nối với cảng hoặc thiếu doanh nghiệp hỗ trợ. Kế hoạch cũng đề cập cơ chế tín dụng, bảo lãnh và bảo hiểm phù hợp với đặc thù đóng tàu, cùng ưu tiên cho dự án làm chủ công nghệ và tăng giá trị gia tăng trong nước. Kết luận: thành công không nằm ở việc công bố thêm các trung tâm, mà ở khả năng kết nối chúng thành một hệ sinh thái sản xuất xanh, có sức cạnh tranh và gắn chặt với hạ tầng cảng.
