Từ kế hoạch hành động đến năng lực công nghiệp
Công nghiệp hàng hải là hệ thống hoạt động sản xuất và dịch vụ liên kết quanh tàu biển, cơ khí biển, cảng, logistics và công nghiệp hỗ trợ, tạo năng lực để một quốc gia làm chủ nhiều hơn chuỗi giá trị trên biển. Ngày 3/11/2026, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc ký Quyết định 2089/QĐ-TTg ban hành kế hoạch triển khai kết luận về phát triển công nghiệp hàng hải quốc gia. Đây không nên được xem là danh sách dự án rời rạc: thước đo thành công phải là khả năng kết nối cảng, nhà máy, doanh nghiệp hỗ trợ và công nghệ thành một hệ sinh thái có năng lực cạnh tranh. Kế hoạch nêu 10 nhóm nhiệm vụ, từ tháo gỡ vướng mắc về thể chế, vốn, công nghệ và thị trường đến phát huy năng lực hiện có của ngành đóng tàu và cơ khí biển. Hướng đi này đúng trọng tâm, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào việc biến mục tiêu thành ưu tiên đầu tư nhất quán.
Trung tâm hàng hải phải gắn với cảng và chuỗi cung ứng
Chủ trương hình thành các trung tâm và cụm liên kết công nghiệp hàng hải, cơ khí biển chỉ có ý nghĩa nếu chúng được đặt đúng vào mạng lưới cảng biển, cảng thủy nội địa, logistics cảng biển và các ngành công nghiệp hỗ trợ. Kế hoạch định hướng các trung tâm theo hướng chuyên môn hóa, dựa trên vị trí, hạ tầng, nhân lực và năng lực doanh nghiệp; đồng thời yêu cầu tránh đầu tư dàn trải, trùng lặp giữa các địa bàn. Đây là lựa chọn hợp lý: tập trung năng lực có thể tạo liên kết sản xuất và dịch vụ thay vì xây dựng những cơ sở tách rời, thiếu đầu ra. Hệ sinh thái cũng không chỉ gồm đóng mới. Sửa chữa, hoán cải, tháo dỡ và tái chế phương tiện thủy được khuyến khích theo mô hình kinh tế tuần hoàn, gắn với công nghệ tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải và tiêu chuẩn an toàn, lao động, môi trường.
Đóng tàu Việt Nam cần tiến cùng mức độ tự chủ
Nâng năng lực đóng tàu trong nước là mục tiêu cụ thể, nhưng sản lượng đơn thuần không thể là tiêu chí duy nhất. Đóng tàu Việt Nam chỉ tạo được nền tảng công nghiệp vững khi doanh nghiệp có thể tiếp cận công nghệ, tăng phần giá trị gia tăng trong nước và kéo theo mạng lưới nhà cung cấp cơ khí biển. Kế hoạch ưu tiên các dự án có khả năng làm chủ công nghệ, nâng tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa và thúc đẩy công nghiệp hỗ trợ. Điều đó đặt mức độ tự chủ vào trung tâm của chiến lược, thay vì coi đây là kết quả tự đến sau khi mở rộng sản xuất. Chương trình quốc gia về công nghiệp hàng hải và cơ khí biển sẽ được xây dựng đến năm 2035, với tầm nhìn đến năm 2050. Cùng với rà soát năng lực, cơ quan chức năng dự kiến xây dựng tiêu chí đánh giá thống nhất và cơ sở dữ liệu quốc gia; đây là bước cần thiết để ưu tiên nguồn lực dựa trên năng lực thực tế.
Nhân lực và công nghệ là phép thử của tầm nhìn xanh, số
Tham vọng hiện đại, xanh và số sẽ khó thành hiện thực nếu thiếu người vận hành công nghệ và doanh nghiệp có năng lực tiếp thu, làm chủ công nghệ. Nguồn tin về đào tạo ghi nhận tình trạng thiếu lao động trình độ cao, chương trình đào tạo chưa theo kịp nhu cầu và khó thu hút nhân lực chất lượng cao; đây là những nút thắt của kinh tế hàng hải bền vững. Vì thế, đào tạo cần gắn chặt hơn với nhu cầu của doanh nghiệp, còn hợp tác quốc tế và thu hút đầu tư nên đi cùng mục tiêu phát triển năng lực trong nước, thay vì chỉ tăng quy mô dự án. Kế hoạch cũng đặt ra việc cơ cấu lại thị trường, hoàn thiện cơ chế tài chính, tín dụng, bảo lãnh, bảo hiểm và tăng sự tham gia của doanh nghiệp nội địa vào chuỗi giá trị toàn cầu. Kết luận cần được nhìn nhận thẳng thắn: cảng, xưởng tàu và công nghệ chỉ kết nối thành một ngành công nghiệp hàng hải tự chủ khi nhân lực và năng lực làm chủ được xây dựng song song.
