An toàn số phải được học bằng tình huống thực tế
An toàn mạng học sinh là khả năng nhận ra rủi ro khi dùng Internet, lựa chọn cách ứng xử có trách nhiệm và tìm được người hỗ trợ khi gặp nguy hiểm hoặc tổn thương. Vì vậy, giáo dục an toàn số không nên dừng ở lời dặn “cẩn thận” hay lệnh cấm; các em cần được tập xử lý những tình huống có thể gặp ngay trên điện thoại, máy tính và mạng xã hội. Trong năm 2026, nhiều trường ở các cấp tổ chức chương trình tuyên truyền với công an và các đơn vị phối hợp. Tại Trường Liên cấp Hoa Sen, hoạt động gồm chuyên đề kỹ năng số, trò chơi trắc nghiệm, cẩm nang, infographic, phong trào “5 phút cùng em” và chiến dịch Đại sứ an toàn số học đường với ba vòng thi. Chiến dịch “Không một mình 2026” diễn ra trên toàn quốc từ ngày 10/10 đến 10/12, hướng đến phòng, chống xâm hại trẻ em và thanh thiếu niên trên mạng.
Gọi đúng tên nguy cơ, kể cả khi người gây tổn thương là người quen
Lừa đảo, tài khoản giả mạo, chiếm đoạt thông tin, phát tán hình ảnh riêng tư và việc người lạ làm quen rồi dụ dỗ đều là nguy cơ được nêu trong các buổi tuyên truyền ở trường. Nhưng bài học không thể chỉ xoay quanh người lạ: một bức ảnh do người thân đăng tải cũng có thể khiến học sinh bị bình phẩm ngoại hình, buồn bã và tự ti. Bắt nạt trực tuyến vì thế cần được nhận diện qua cả lời xúc phạm, đe dọa, việc phát tán nội dung gây tổn thương và sự hùa theo của người xem. Học sinh cũng cần hiểu quyền riêng tư bắt đầu từ những dữ liệu cụ thể: địa chỉ nhà, số điện thoại, mật khẩu, mã xác thực và ảnh cá nhân. Dạy các em giữ kín thông tin không phải gieo sợ hãi; đó là giúp các em biết mình có quyền đặt giới hạn và tôn trọng giới hạn của người khác.
Từ lời cảnh báo đến những bước tự bảo vệ
Kỹ năng số học sinh chỉ có giá trị khi chuyển thành hành động. Các em cần biết dừng lại trước đường dẫn không rõ nguồn gốc, lời mời nhận quà, yêu cầu chuyển tiền hay đề nghị cung cấp mật khẩu và mã xác thực. Khi kết bạn hoặc trò chuyện với người lạ, nên thận trọng; đồng thời thiết lập bảo mật tài khoản và kiểm chứng thông tin trước khi làm theo. Nếu bị đe dọa, dụ dỗ hoặc bắt nạt, học sinh nên ngừng tương tác, lưu giữ bằng chứng và báo cho cha mẹ, thầy cô hoặc cơ quan chức năng. Trẻ tiểu học cũng cần được hướng dẫn tương tự bằng tình huống gần gũi khi dùng thiết bị của gia đình. Một em học sinh lớp 5 chia sẻ rằng khi gặp nội dung khiến mình lo sợ, em cần dừng tương tác và báo ngay cho người lớn đáng tin cậy.
Lên tiếng không phải là làm lớn chuyện; đó là bước thiết yếu để chặn tổn hại và nhận hỗ trợ. Nếu chưa biết chia sẻ với ai, học sinh có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được tư vấn miễn phí 24/24 giờ. Bạn bè chứng kiến bắt nạt cũng có trách nhiệm không hùa theo, không phát tán nội dung và tìm cách hỗ trợ phù hợp.
Trách nhiệm của nhà trường, gia đình và chính học sinh
Những buổi giao lưu, hỏi đáp và trò chơi tình huống là khởi đầu tốt, nhưng một sự kiện đơn lẻ khó tạo thành thói quen. Nhà trường nên nhắc lại kỹ năng qua sinh hoạt thường kỳ; phụ huynh cần lắng nghe thay vì trách mắng khi con kể chuyện trên mạng; còn học sinh phải cân nhắc trước khi đăng, bình luận hay chia sẻ nội dung của người khác. Các chương trình tại trường ở nhiều cấp, từ tiểu học đến trung học, cho thấy an toàn số cần được dạy phù hợp lứa tuổi và gắn với trải nghiệm thực tế. Internet không thể được làm an toàn bằng cách cấm trẻ sử dụng; điều cần thiết là giúp các em biết kiểm soát hành vi, ứng phó với rủi ro và tìm người trợ giúp. Khi trẻ hiểu cách tự bảo vệ trên mạng và biết bảo vệ bạn bè, cảnh báo mới trở thành năng lực bền vững.
