Quy hoạch mở đường cho hai tuyến song song
Quy hoạch đường sắt Hà Nội - Lạng Sơn là đề xuất nghiên cứu, bố trí tuyến hiện hữu và tuyến mới qua khu vực đầu mối Hà Nội, nhằm làm cơ sở đầu tư đồng bộ và dành quỹ đất dọc hành lang đường sắt. Dự thảo này thuộc quy hoạch chi tiết các tuyến và ga đường sắt khu vực đầu mối Hà Nội, chứ chưa đồng nghĩa với việc cả hai tuyến đã được quyết định xây dựng. Theo Cục Đường sắt Việt Nam, hướng tuyến được đưa vào dự thảo trên cơ sở cập nhật kết quả nghiên cứu của tư vấn. Cách tiếp cận hai tuyến có ý nghĩa vì không đặt tương lai hành lang này vào lựa chọn đơn giản giữa giữ nguyên đường cũ hay thay thế hoàn toàn. Tuy nhiên, giá trị thực tế sẽ phụ thuộc vào việc quy hoạch phối hợp được các tuyến, nhà ga và quỹ đất ra sao; bản vẽ định hướng chỉ là bước đầu, không phải lời hứa về một mạng lưới vận hành hoàn chỉnh.
Tuyến mới 160 km/h tạo khác biệt, nếu được nối liền mạch
Điểm nổi bật là tuyến Hà Nội - Đồng Đăng mới được đề xuất làm đường đôi, khổ 1.435 mm, với tốc độ thiết kế 160 km/h; đoạn nghiên cứu trong khu vực đầu mối dài khoảng 29 km. Tuyến dự kiến bắt đầu tại ga Gia Lâm cho tàu khách và ga Yên Thường cho tàu hàng, rồi đi về phía bắc qua khu vực Bắc Ninh trước khi vượt sông Cầu. Con số 160 km/h đáng chú ý, nhưng không nên hiểu đó là tốc độ hành trình chắc chắn hay thời gian đi lại đã được rút ngắn. Hướng tuyến vẫn cần được nghiên cứu, làm rõ trong quy hoạch chi tiết riêng hoặc giai đoạn tiền khả thi. Với hành khách, một chi tiết thiết thực hơn là đoạn Gia Lâm - Yên Viên dài khoảng 6 km dự kiến dùng hạ tầng riêng, dù đi cùng hành lang với tuyến đường sắt đô thị số 1 Hà Nội. Cách bố trí này được nêu nhằm tăng thuận lợi cho việc đi lại, nhưng hiệu quả còn tùy vào kết nối tại ga.
Nâng cấp đường cũ cũng quan trọng như xây tuyến mới
Đề xuất không chỉ hướng tới tuyến mới. Với tuyến hiện hữu, dự thảo định hướng nâng cấp đoạn Gia Lâm - Bắc Ninh từ đường đơn, khổ lồng 1.000 mm và 1.435 mm thành đường đôi khổ 1.435 mm; đoạn Hà Nội - Gia Lâm được định hướng chuyển thành đường sắt đô thị. Các ga được nêu trong khu đầu mối gồm Gia Lâm, Yên Viên, Từ Sơn, Lim, Bắc Ninh và Thị Cầu. Đây là phần không thể xem nhẹ: tuyến mới có thể tạo năng lực và tiêu chuẩn kỹ thuật khác, nhưng việc tổ chức lại đường cũ và các ga mới quyết định cách mạng lưới vận hành trong thực tế. Dự thảo cũng để ngỏ phương án điểm đầu tuyến hiện hữu tại ga Hà Nội hoặc ga Gia Lâm, tùy diễn biến của tuyến vành đai phía Đông. Vì vậy, quy hoạch cần làm rõ sự phân vai giữa tàu khách, tàu hàng và đường sắt đô thị thay vì chỉ nhấn mạnh tốc độ thiết kế.
Cơ hội kết nối cần đi cùng quyết định cụ thể
Hai tuyến có thể tạo nền tảng cho kết nối đường sắt xuyên suốt hơn giữa Hà Nội và các địa phương phía bắc, nhưng tác động ấy chưa thể xem là kết quả đã có. Phạm vi nghiên cứu hiện được nêu khoảng 29 km trong khu vực đầu mối; riêng tuyến mới còn có đoạn đi chung hành lang với đường sắt hiện hữu, sau đó tách sang hành lang riêng. Dự thảo cho biết tuyến dự kiến đi trên mặt đất rồi chuyển sang đường sắt trên cao, song hướng tuyến, quy mô và kết cấu công trình sẽ tiếp tục được làm rõ trong các bước nghiên cứu tiếp theo. Đây là điều kiện then chốt: nếu các điểm giao cắt, cầu, ga và kết nối giữa những loại hình đường sắt không được tính đồng bộ, tốc độ thiết kế cao khó tự biến thành trải nghiệm thuận tiện. Kế hoạch đáng theo dõi vì nó đặt ra khung cho lựa chọn đầu tư; còn việc thay đổi bộ mặt giao thông sẽ phụ thuộc vào những quyết định tiếp theo, không chỉ vào con số 160 km/h.
