Mở tri thức phải đi cùng cơ hội sử dụng
Giáo dục mở là cách tổ chức dạy và học nhằm mở rộng khả năng tiếp cận, sử dụng, điều chỉnh và chia sẻ tri thức, để người học không chỉ nhận tài liệu mà còn có cơ hội phát triển năng lực. Đây là phép thử về công bằng giáo dục, chứ không phải cuộc đua số hóa học liệu. Ngày 23/10 tại Hà Nội, khoảng 450 đại biểu và 30 diễn giả quốc tế dự hội nghị Open AP 2026, với chủ đề thúc đẩy giáo dục đại học công bằng và bao trùm ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Cuộc gặp diễn ra khi công nghệ số và trí tuệ nhân tạo đang đổi cách dạy, học, nghiên cứu; nhu cầu mở rộng cơ hội học tập vì thế không thể chờ đợi. Nhưng tải tài liệu lên mạng không đồng nghĩa mọi sinh viên đều có thiết bị, kết nối, kỹ năng và thời gian để khai thác chúng. Nếu thiếu những điều kiện ấy, “mở” chỉ tồn tại trên màn hình.
Công nghệ chia sẻ tri thức, nhưng không tự xóa bất bình đẳng
Công nghệ giúp tài liệu vượt biên giới và cho phép sinh viên tiếp cận nguồn học thuật quốc tế, nhưng lợi ích ấy phân bổ không đồng đều. Giáo sư Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, lưu ý rằng công nghệ có thể vượt qua một số rào cản nhưng không thể tự bảo đảm công bằng. Sinh viên ở vùng sâu, vùng xa hay vùng đồng bào dân tộc thiểu số có thể thiếu kết nối ổn định; người học khác nhau về năng lực đọc, ngoại ngữ và kỹ năng số. Bởi vậy, trách nhiệm của trường không dừng ở việc cung cấp kho học liệu: cần hướng dẫn cách tìm, đánh giá và vận dụng thông tin, đồng thời bồi dưỡng tư duy phản biện, sáng tạo. Một nền giáo dục đại học đáng gọi là mở phải giúp người học tiến bộ, không chỉ cho họ một đường dẫn.
Từ khung chính sách đến việc làm cụ thể ở đại học
Tại Open AP 2026, Tiến sĩ Trương Ngọc Tường Vi, giảng viên Đại học Melbourne và Trưởng Mạng lưới Go Global Châu Á - Thái Bình Dương, kêu gọi chuyển giáo dục mở từ chính sách thành hành động trong giảng đường. Thông tư 61, có hiệu lực từ ngày 1/9/2026, đặt trách nhiệm tổ chức lên các cơ sở giáo dục đại học: xây dựng hạ tầng học liệu kết nối với cổng thông tin quốc gia, củng cố thư viện và ban hành quy chế quản trị. Đây là nền móng cần thiết, nhưng không nên biến thành cuộc đếm tệp và chỉ tiêu báo cáo. Mục tiêu đến năm 2030 gồm hơn 60% cơ sở đại học đóng góp học liệu, hơn 40% ngành đào tạo có tài liệu mở, ít nhất 600 học liệu chất lượng cao cấp quốc gia, và hơn 75% giảng viên, người học chủ động khai thác. Những con số chỉ có ý nghĩa khi tài liệu được dùng trong dạy và học.
Đo thành công bằng thay đổi trong trải nghiệm học tập
Khác biệt giữa triển khai thực chất và làm cho đủ hồ sơ nằm ở cách giảng viên sử dụng học liệu. Một giảng viên có thể lấy chương tài liệu mở quốc tế, thay tình huống bằng bối cảnh doanh nghiệp Việt Nam, bổ sung hoạt động tương tác rồi chia sẻ phiên bản đã cải biên cho đồng nghiệp. Cách làm ấy biến người dạy thành người đồng kiến tạo tri thức, đồng thời khiến nội dung gần với trải nghiệm người học hơn. Nhà trường cần ghi nhận việc phát triển và chia sẻ học liệu trong đánh giá giảng dạy, nghiên cứu; đầu tư năng lực thư viện, hỗ trợ bản quyền và tập huấn kỹ năng số. Cũng phải tính đến người học yếu thế, khả năng tiếp cận bằng thiết bị di động và chi phí giáo dục như một rào cản, thay vì mặc định ai cũng có điều kiện như nhau. Hội nghị nêu năm ưu tiên hành động cho các trường đến năm 2027, còn thách thức là biến định hướng đó thành trách nhiệm và nguồn lực cụ thể.
Công bằng không thể được giao riêng cho một nền tảng hay một phòng thư viện. Nhà nước cần khung và kết nối; trường đại học phải tổ chức thực hiện; cộng đồng, doanh nghiệp và đối tác quốc tế có thể góp sức để học liệu phù hợp hơn. Kết luận cần rõ ràng: giáo dục mở chỉ mở rộng tiếp cận tri thức khi người học có điều kiện tiếp cận, năng lực sử dụng và cơ hội biến tri thức thành tiến bộ. Đại học nên được đánh giá không chỉ bằng số tài liệu đã đưa lên mạng, mà bằng việc ai sử dụng được chúng và việc học thay đổi ra sao.
