Công nghệ có ích khi giải đúng bài toán
Nông nghiệp số là việc ứng dụng công nghệ và dữ liệu vào sản xuất, chế biến và lưu thông nông sản để giải quyết nhu cầu thực tế, từ giảm chi phí, nâng chất lượng đến mở rộng thị trường. Vì vậy, số hóa không nên được đánh giá bằng số thiết bị hay nền tảng được triển khai, mà bằng việc người sản xuất có làm tốt hơn và bán được sản phẩm phù hợp nhu cầu hay không. Kết quả nghiên cứu có thể rất ấn tượng trong thử nghiệm nhưng vẫn khó nhân rộng nếu không phù hợp điều kiện canh tác, chi phí đầu tư hoặc yêu cầu của người mua. Ngược lại, giống mới và quy trình tiên tiến đã giúp năng suất lúa tăng khoảng 9,9%, sản lượng tăng ước 2,4 triệu tấn mỗi năm, tạo thêm giá trị kinh tế khoảng 12.000 tỷ đồng. Đây là minh chứng cho sức mạnh của công nghệ nông nghiệp khi giải pháp vừa hiệu quả kỹ thuật, vừa có chỗ đứng trong sản xuất.
Năm điểm nghẽn nằm cả trong và ngoài phòng nghiên cứu
Tại hội nghị về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số khu vực phía Nam ngày 2/11 ở Cần Thơ, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp nêu năm điểm nghẽn cản trở khoa học công nghệ trở thành động lực tăng trưởng trực tiếp. Vấn đề đầu tiên là đầu tư và tổ chức nghiên cứu còn phân tán, trong khi hợp tác công - tư, huy động vốn xã hội và thương mại hóa nghiên cứu chưa đủ hiệu quả. Nhiều kết quả vì thế dừng ở nghiệm thu, chưa thành sản phẩm được dùng rộng rãi. Các nút thắt khác liên quan đến năng lực tự chủ công nghệ và đầu vào, sản xuất nhỏ lẻ cùng liên kết chuỗi thiếu bền vững, hạ tầng bảo quản và chế biến sâu chưa đáp ứng yêu cầu, cuối cùng là dữ liệu và chuyển đổi số thiếu đồng bộ. Đây không phải những lỗi tách rời: thiếu liên kết khiến khó tổ chức vùng nguyên liệu, còn thiếu chế biến và logistics làm giảm khả năng giữ lại giá trị trong nước.
Quy mô sản xuất phân tán cũng làm cơ giới hóa, ứng dụng công nghệ cao và kiểm soát chất lượng trở nên khó khăn. Hệ quả không chỉ là năng suất thấp hơn tiềm năng: người sản xuất có thể phải gánh chi phí đầu vào, khó chứng minh chất lượng với khách hàng và ít khả năng đáp ứng đơn hàng ổn định. Vì thế, đưa thiết bị đến từng hộ mà không tổ chức lại sản xuất và liên kết thị trường sẽ khó tạo ra thay đổi bền vững.
Thị trường mới là phép thử cuối cùng
Một giải pháp nghiên cứu chỉ thành công khi doanh nghiệp, hợp tác xã, nông dân và người mua cùng thấy lợi ích đủ rõ để tiếp nhận. Điều đó đòi hỏi doanh nghiệp tham gia từ lúc xác định bài toán, thử nghiệm đến tổ chức sản xuất và tiêu thụ, thay vì chỉ được mời đến sau khi đề tài đã hoàn tất. Nếu sản phẩm không giảm chi phí, nâng chất lượng hoặc đáp ứng tiêu chuẩn thị trường, mức độ mới của công nghệ cũng không cứu được khả năng thương mại hóa. Dữ liệu là một phần của giá trị ấy. Hệ thống truy xuất chỉ hữu ích khi thông tin vùng nguyên liệu, cơ sở sản xuất, lô hàng và quá trình lưu thông được cập nhật đồng bộ; nếu không, người mua khó kiểm chứng nguồn gốc và cơ sở sản xuất khó xây dựng niềm tin. Chuyển đổi số nông nghiệp do đó phải đi kèm hạ tầng, kỹ năng và quy trình cập nhật dữ liệu, không thể chỉ giao thêm một ứng dụng cho người dùng.
Giai đoạn 2026–2030, ngành cần chuyển từ các ứng dụng công nghệ riêng lẻ sang đổi mới đồng bộ toàn chuỗi giá trị. Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng định hướng tổ chức nghiên cứu theo bài toán cụ thể của từng ngành hàng, địa phương và chuỗi sản xuất; trong giai đoạn 2027–2030, hiệu quả cần được đo bằng năng suất, chi phí, tổn thất, phát thải, giá trị gia tăng và khả năng thương mại hóa. Đó là hướng đi đúng: thị trường phải tham gia sớm, còn kết quả ứng dụng phải là thước đo chính.
Muốn nghiên cứu tạo giá trị, phải thiết kế từ nhu cầu
Khoảng cách giữa phòng nghiên cứu và đồng ruộng không thể được lấp bằng thêm đề tài hay nền tảng số nếu thiếu vốn, năng lực tự chủ, liên kết sản xuất, chế biến sâu và dữ liệu dùng chung. Cần đặt người sản xuất và thị trường vào trung tâm ngay từ khâu chọn vấn đề; đồng thời để doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và cơ quan quản lý cùng chịu trách nhiệm về kết quả ứng dụng. Thước đo cuối cùng không phải công nghệ có hiện đại đến đâu, mà là nó có được người dùng chấp nhận và tạo ra sản phẩm cạnh tranh hay không. Khi thị trường trở thành một phần của quá trình nghiên cứu, nông nghiệp số mới vượt khỏi khẩu hiệu: dữ liệu và công nghệ khi ấy có thể chuyển thành chất lượng tốt hơn, chi phí hợp lý hơn và giá trị bền vững cho toàn ngành.
