Công nghệ chỉ tạo tăng trưởng khi đến được ruộng đồng
Công nghệ nông nghiệp là việc ứng dụng tiến bộ khoa học, đổi mới sáng tạo và công cụ số vào sản xuất, chế biến, quản lý và tiêu thụ nông sản để nâng năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng. Đây không nên là cuộc chạy đua mua thiết bị hay số hóa hồ sơ, mà phải giải quyết được vấn đề cụ thể của người trồng trọt, chăn nuôi và doanh nghiệp.
Ngày 27/10, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức tại Hà Nội hội nghị về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số nhằm thúc đẩy tăng trưởng ngành ở khu vực phía Bắc. Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng yêu cầu tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế, cơ chế tài chính, liên kết chuỗi giá trị và dữ liệu, đồng thời đẩy mạnh ứng dụng, thương mại hóa kết quả nghiên cứu.
Đòi hỏi này gắn trực tiếp với đời sống: hơn 60% dân số sống ở nông thôn, còn nông nghiệp liên quan đến sinh kế, an ninh lương thực, sức khỏe và chất lượng sống. Vì thế, thước đo không phải số đề tài hay nền tảng được triển khai, mà là công nghệ có giúp người sản xuất làm ra hàng hóa tốt hơn, giảm rủi ro và bán được vào thị trường hay không.
Năng suất có thể tăng, nhưng khoảng cách tới sản xuất vẫn lớn
Bằng chứng về lợi ích đã có: giống mới, công nghệ sinh học, cơ giới hóa và quy trình canh tác tiên tiến giúp năng suất các giống lúa mới tăng khoảng 9,9%, sản lượng tăng ước 2,4 triệu tấn mỗi năm, tạo giá trị kinh tế gia tăng khoảng 12.000 tỷ đồng. Đây là lý do khoa học công nghệ và chuyển đổi số được xem là đòn bẩy cho năng suất nông nghiệp, chất lượng và giá trị gia tăng.
Nhưng kết quả nổi bật ở một số mô hình không đồng nghĩa công nghệ đã phổ biến. Theo báo cáo tại hội nghị, trong năm năm chỉ khoảng 12% đề tài nghiên cứu có kết nối với doanh nghiệp; 341 trong 451 sản phẩm khoa học công nghệ thuộc lĩnh vực nông nghiệp vẫn ở giai đoạn nghiên cứu, còn tỷ lệ kết quả được ứng dụng, thương mại hóa khoảng 24%. Khoảng cách này cho thấy điểm nghẽn không nằm riêng ở phòng thí nghiệm: nghiên cứu thường chưa bắt đầu từ nhu cầu của người dùng và chưa có con đường rõ ràng để thử nghiệm, đầu tư, chuyển giao.
Trong khi đó, sản xuất nhỏ lẻ, phân tán làm khó việc áp dụng đồng bộ; hạn chế về giống và đầu vào, thiếu bảo quản, chế biến sâu, dữ liệu chưa liên thông và nhân lực số còn yếu khiến lợi ích công nghệ khó lan rộng. Cạnh tranh thương mại, tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc khắt khe hơn cùng thiên tai và biến đổi khí hậu càng khiến việc chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu trở nên cấp thiết.
Thương mại hóa nghiên cứu cần cơ chế, người mua và chuỗi giá trị
Muốn thương mại hóa nghiên cứu, cần đổi cách đặt bài toán: doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ sản xuất phải nêu nhu cầu; viện, trường phát triển giải pháp có thể thử ở điều kiện thực tế; Nhà nước tạo cơ chế đặt hàng, chuyển giao và chia sẻ rủi ro. Phó Thủ tướng yêu cầu đổi mới thực chất liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ sản xuất theo chuỗi giá trị.
Đây cũng là nơi chính sách phải đi xa hơn lời kêu gọi hợp tác. Cần hoàn thiện quy định về thử nghiệm, chuyển giao, thương mại hóa, định giá tài sản sở hữu trí tuệ, định mức kinh tế - kỹ thuật và huy động nguồn lực xã hội hóa cho nghiên cứu công nghệ mới. Nếu nhà khoa học không biết ai sẽ tiếp nhận, còn doanh nghiệp không nhìn thấy khả năng triển khai và đầu ra, kết quả nghiên cứu dễ tiếp tục nằm trên giấy.
Ưu tiên công nghệ cần bám các bài toán cụ thể: giống cây trồng, vật nuôi; phân bón, thức ăn chăn nuôi và thuốc bảo vệ thực vật gắn với phòng dịch; máy móc cho sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp; truy xuất nguồn gốc; sản xuất gắn với bảo vệ môi trường và kinh tế tuần hoàn. Chế biến sâu cũng cần được đặt cùng sản xuất, để tăng giá trị thay vì chỉ tăng sản lượng.
Dữ liệu số phải phục vụ quyết định sản xuất
Chuyển đổi số nông nghiệp sẽ không tạo nhiều giá trị nếu dữ liệu bị chia cắt giữa cơ quan quản lý, vùng nguyên liệu, cơ sở sản xuất và khâu tiêu thụ. Phó Thủ tướng yêu cầu đẩy nhanh số hóa, chuẩn hóa, kết nối và chia sẻ dữ liệu, trước hết là dữ liệu đất đai, truy xuất nguồn gốc và những thông tin phục vụ trực tiếp sản xuất, quản lý ngành. Dữ liệu cần giúp người dùng ra quyết định, không chỉ làm đầy hệ thống báo cáo.
Việc thực hiện phải xuyên suốt từ quản lý vùng nguyên liệu đến chế biến và tiêu thụ. Khi thông tin được kết nối, doanh nghiệp có thể tổ chức đầu vào và truy xuất lô hàng; người sản xuất có cơ sở đáp ứng tiêu chuẩn; cơ quan quản lý theo dõi rủi ro và điều phối chính sách. Muốn vậy, cần thống nhất chuẩn dữ liệu, phân định trách nhiệm cập nhật và bảo đảm người sản xuất có năng lực sử dụng công cụ số.
Tiến độ trước mắt đã được nêu rõ: trước ngày 15/11/2026, các địa phương phía Bắc chủ động chọn từ ba đến năm bài toán ưu tiên, gắn mô hình liên kết từ sản xuất, chế biến đến thị trường và xây dựng thương hiệu bền vững tại vùng nguyên liệu. Trước ngày 15/12/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phải hoàn thiện danh mục nhiệm vụ lớn để triển khai trong quý I/2027; các cơ sở nghiên cứu đăng ký giải pháp công nghệ cụ thể cho vấn đề thực tiễn.
Đích đến là đổi mới có thể đo bằng kết quả
Nông nghiệp không thiếu nghiên cứu hay lời hứa về công nghệ; điều thiếu là một đường đi ổn định từ nhu cầu đến thử nghiệm, đầu tư, chuyển giao và thị trường. Vì thế, rà soát đề tài khả thi để hỗ trợ ứng dụng và thương mại hóa phải đi cùng cơ chế tài chính phù hợp, liên kết chuỗi giá trị và hạ tầng dùng chung.
Đổi mới sáng tạo chỉ trở thành động lực trực tiếp khi công nghệ giải quyết đúng việc, dữ liệu được chia sẻ có ích, doanh nghiệp và người sản xuất cùng tham gia từ đầu, còn sản phẩm nghiên cứu được đánh giá bằng khả năng áp dụng và giá trị tạo ra. Nếu không tháo những nút thắt ấy, chuyển đổi số dễ dừng ở khâu quản lý và nghiên cứu tiếp tục xa đồng ruộng.
Kết luận, tăng trưởng nhờ công nghệ không bắt đầu từ việc có thêm đề tài, mà từ việc đưa được giải pháp phù hợp vào chuỗi sản xuất và tiêu thụ. Thành công cần được nhìn thấy ở năng suất, chất lượng, khả năng chống chịu và giá trị nông sản—những kết quả mà người làm nông nghiệp và người tiêu dùng đều có thể cảm nhận.
