Kinh tế bạc là hệ sinh thái, không phải một tòa nhà dưỡng lão
Kinh tế bạc là hệ sinh thái sản phẩm và dịch vụ đáp ứng nhu cầu, sở thích và hành vi tiêu dùng của người từ 50 tuổi trở lên, trải rộng từ y tế đến chăm sóc và an sinh. Vì vậy, đánh giá lĩnh vực này chỉ qua số cơ sở dưỡng lão sẽ bỏ sót phần lớn nhu cầu thực tế. Tại tọa đàm “Phát triển kinh tế bạc - Kiến tạo trụ cột an sinh bền vững” ngày 29/10, bác sĩ Đào Văn Sinh, Trưởng đại diện Văn phòng Bộ Y tế tại Thành phố Hồ Chí Minh, nhấn mạnh phạm vi ấy bao gồm y tế, dược phẩm, thiết bị hỗ trợ, công nghệ chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng, dinh dưỡng, bảo hiểm và các dịch vụ khác. Đó là cách nhìn đúng: người cao tuổi cần một chuỗi hỗ trợ liền mạch, không chỉ một nơi ở.
Già hóa dân số khiến nhu cầu chăm sóc sức khỏe và hỗ trợ đời sống tăng lên, trong khi nhiều người cao tuổi mắc nhiều bệnh cùng lúc, cần điều trị lâu dài, phục hồi chức năng và trợ giúp sinh hoạt hằng ngày. Một dịch vụ riêng lẻ khó đáp ứng toàn bộ nhu cầu ấy. Kinh tế bạc chỉ tạo giá trị bền vững khi các mắt xích kết nối được với nhau và người dân có thể tiếp cận chúng.
Quy mô già hóa đòi hỏi tổ chức lại việc chăm sóc
Việt Nam bắt đầu giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011, khi người từ 65 tuổi trở lên chiếm 7% dân số. Đến năm 2021, nhóm này có khoảng 8,16 triệu người, tương đương 8,3%; dự báo tỷ lệ sẽ đạt 14% vào năm 2036, đưa Việt Nam vào giai đoạn dân số già. Số người cao tuổi dự kiến tăng lên 16,8 triệu vào năm 2039 và 25,2 triệu vào năm 2069. Những mốc này khiến việc tiếp tục dựa chủ yếu vào bệnh viện trở thành lựa chọn thiếu thực tế: điều trị theo từng đợt không thể thay thế theo dõi sức khỏe liên tục và hỗ trợ tại nơi người cao tuổi sinh sống.
Tại Thành phố Hồ Chí Minh, cuối năm 2025 có khoảng 1,57 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm khoảng 11% dân số. Tại tọa đàm ngày 29/10, các chuyên gia bàn về việc chuẩn bị hệ sinh thái chăm sóc để ứng phó với đà tăng này; ngày 31/10, Thứ trưởng Y tế Đỗ Xuân Tuyên cũng kêu gọi mở rộng dịch vụ và mạng lưới chăm sóc nhiều cấp độ. Hướng đi cần thiết là nối bệnh viện với y tế cơ sở, gia đình, cộng đồng và chăm sóc dài hạn, đồng thời chuyển từ chữa bệnh đơn thuần sang chủ động phòng bệnh.
Chăm sóc phải theo người cao tuổi từ bệnh viện về nhà
Năng lực cung ứng hiện chưa theo kịp nhu cầu: chăm sóc tập trung ở một số bệnh viện và cơ sở nội trú, còn chăm sóc tại nhà, ban ngày, phục hồi chức năng cộng đồng và dịch vụ dài hạn chưa phát triển tương xứng. Khoảng trống này không thể được lấp chỉ bằng cách tăng giường bệnh. Cần xây dựng các hình thức chăm sóc nối tiếp sau khi người bệnh rời viện, có phối hợp giữa nhân viên y tế, phục hồi chức năng và người hỗ trợ tại nhà.
Chăm sóc tại nhà và cộng đồng cũng giúp người cao tuổi duy trì môi trường quen thuộc; cơ sở dưỡng lão nên là lựa chọn phù hợp với nhu cầu và điều kiện riêng, không phải khuôn mẫu duy nhất. Trung tâm chăm sóc ban ngày có thể tiếp nhận người cao tuổi vào buổi sáng, tổ chức hoạt động sức khỏe và giao lưu rồi đưa họ về nhà buổi chiều, vừa duy trì kết nối xã hội vừa giảm gánh nặng cho gia đình. Muốn những mô hình này đáng tin cậy, cần tiêu chuẩn chất lượng, nhân lực được đào tạo và kế hoạch theo dõi phù hợp, thay vì để mỗi gia đình tự xoay xở.
Không có khả năng chi trả, hệ sinh thái sẽ bỏ sót người cần nhất
Mở rộng thị trường mà chỉ phục vụ người có điều kiện sẽ biến kinh tế bạc thành một cơ hội lệch về phía phân khúc cao cấp. Dịch vụ cần nhiều mức lựa chọn, đi cùng chất lượng chăm sóc và khả năng tiếp cận; nếu chi phí vượt sức của nhiều gia đình, mục tiêu an sinh sẽ không đạt được. Điều này đặc biệt quan trọng với chăm sóc dài hạn, phục hồi chức năng và hỗ trợ sinh hoạt, vốn có thể cần duy trì thường xuyên chứ không chỉ phát sinh trong một lần khám.
Bảo hiểm y tế cần tiếp tục là trụ cột tài chính, song cơ chế tài chính cũng cần được hoàn thiện để hỗ trợ chăm sóc tại nhà, phục hồi chức năng và chăm sóc dài hạn; các giải pháp bảo hiểm bổ sung và tích lũy tài chính cần được nghiên cứu để người dân chuẩn bị cho tuổi già. Ở Thành phố Hồ Chí Minh, ngành y tế đang tăng cường bác sĩ cho trạm y tế và giao bệnh viện hướng dẫn chuyên môn cho mạng lưới y tế cơ sở. Cùng với đào tạo nhân lực lão khoa và ứng dụng công nghệ, đây là những bước cần thiết để chất lượng không bị hy sinh khi dịch vụ mở rộng.
Kết luận: kinh tế bạc không thể được đo bằng số cơ sở dưỡng lão hay quy mô tiêu dùng đơn thuần. Thước đo thuyết phục hơn là người cao tuổi có được chăm sóc liên tục, phù hợp và trong tầm với hay không. Muốn thích ứng với già hóa dân số, cần kết nối y tế, bảo hiểm, phục hồi chức năng và dịch vụ tại nhà, cộng đồng thành một hệ sinh thái lấy chất lượng sống và an sinh làm trọng tâm.
