Kim ngạch tăng chưa đồng nghĩa với vị thế cao hơn
Năng lực tham gia chuỗi cung ứng là khả năng của doanh nghiệp đáp ứng ổn định yêu cầu về công nghệ, quản trị, chất lượng và giao hàng, đồng thời tạo ra giá trị vượt khỏi khâu gia công đơn giản. Đây mới là thước đo cho biết tăng trưởng xuất khẩu có giúp doanh nghiệp tiến lên trong chuỗi hay không. Trong 9 tháng năm 2026, xuất khẩu tăng 24,5%, nhưng nhập khẩu tăng nhanh hơn, ở mức 36,7%. Khoảng cách ấy không tự động chứng minh tăng trưởng yếu: máy móc và nguyên liệu nhập khẩu có thể phục vụ sản xuất. Nhưng khi doanh nghiệp trong nước nhập siêu lớn còn khu vực có vốn đầu tư nước ngoài xuất siêu, câu hỏi về giá trị được giữ lại trong nước trở nên khó né tránh. Đại biểu Phạm Hùng Thắng nêu đúng điểm cần nhìn sâu hơn: doanh nghiệp Việt Nam tham gia đến đâu trong chuỗi cung ứng và đóng góp được bao nhiêu giá trị cho nền kinh tế. Kim ngạch là kết quả ở cửa khẩu; năng lực nội sinh nằm ở phần doanh nghiệp tự thiết kế, sản xuất và làm chủ.
Rào cản nằm ở năng lực đáp ứng, không chỉ ở đơn hàng
Nhiều doanh nghiệp Việt chưa đáp ứng đồng thời các điều kiện mà doanh nghiệp đầu chuỗi đòi hỏi: công nghệ, quản trị, tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc và khả năng giao hàng ổn định. Thiếu một mắt xích có thể khiến nhà cung ứng không được chọn, dù có năng lực sản xuất và đơn hàng xuất khẩu. Nút thắt còn nằm ở cấu trúc sản phẩm. Nếu doanh nghiệp chỉ nhận gia công, trong khi thiết kế, vật liệu, linh kiện quan trọng và kỹ thuật cao phụ thuộc bên ngoài, kim ngạch tăng vẫn chưa chuyển thành quyền chủ động tương ứng. Việc có tập đoàn lớn hiện diện cũng không thể thay thế bằng chứng về chuyển giao công nghệ hay liên kết thực chất. Vốn, mặt bằng, tiêu chuẩn và thị trường là những khó khăn cần tháo gỡ trực tiếp cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, công nghiệp hỗ trợ và nhà cung ứng nội địa. Nếu chính sách chỉ hỗ trợ mở rộng sản lượng mà bỏ qua năng lực đáp ứng chuẩn đầu chuỗi, doanh nghiệp sẽ tiếp tục đứng ở những công đoạn có giá trị thấp.
Mục tiêu 15–16% phải đi cùng chất lượng tăng trưởng
Dự thảo Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa đến năm 2030, tầm nhìn 2045, đặt mục tiêu xuất khẩu tăng bình quân 15–16% mỗi năm trong giai đoạn 2026–2030, còn nhập khẩu tăng 12–13%. Đây là đích tăng trưởng lớn, nhưng nếu chỉ được đo bằng tổng kim ngạch, mục tiêu có thể che khuất câu hỏi quan trọng hơn: hàng Việt có cạnh tranh bằng chất lượng, công nghệ và giá trị do mình tạo ra hay không? Dự thảo hướng tới tỷ trọng sản phẩm công nghệ cao đạt 50% giá trị xuất khẩu. Đồng thời, tỷ trọng xuất khẩu của doanh nghiệp trong nước dự kiến đạt 28–30% vào năm 2030, rồi tăng lên 38–40% vào năm 2045. Những chỉ tiêu này có ý nghĩa nếu đi kèm tiến bộ thực chất về năng lực sản phẩm, chứ không chỉ là thay đổi cơ cấu trên giấy. Xuất khẩu Việt Nam cần được đánh giá bằng cả quy mô lẫn chất lượng. Sức cạnh tranh hàng hóa đòi hỏi doanh nghiệp chuẩn hóa sản xuất, bảo đảm truy xuất nguồn gốc và dịch chuyển dần từ lắp ráp sang làm chủ thiết kế, công nghệ, giá trị gia tăng.
Biến mục tiêu thành nhà cung ứng có năng lực
Mục tiêu đến năm 2030 có khoảng 10.000 doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi cung ứng của doanh nghiệp FDI, trong đó có 500–1.000 nhà cung ứng cấp 1, cần được cụ thể hóa thành chỉ tiêu hằng năm. Bước tiếp theo đã được đề xuất cho năm 2027: chọn ngành, nhóm sản phẩm có tiềm năng liên kết, xác định doanh nghiệp dẫn dắt và nhu cầu mua hàng, rồi lập lộ trình hỗ trợ doanh nghiệp Việt có triển vọng. Đó là hướng đi đáng làm vì hỗ trợ sẽ bắt đầu từ nhu cầu thật của bên mua thay vì dàn trải. Cùng lúc, thu hút đầu tư nước ngoài nên được đánh giá qua chất lượng liên kết, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và mức sử dụng nhà cung ứng Việt. Năng lực xuất khẩu không đồng nhất với năng lực phát triển hàng hóa có giá trị và sức cạnh tranh cao. Người tiêu dùng cũng có phần trong phép thử này: chương trình “Hàng Việt vì người Việt” hướng tới củng cố niềm tin bằng chất lượng, giá thành và trải nghiệm dịch vụ, trong bối cảnh hàng nhập khẩu giá rẻ và thương mại điện tử xuyên biên giới gây sức ép. Kết luận rất rõ: tăng kim ngạch là bước tiến, nhưng chỉ làm chủ sản phẩm và liên kết sâu hơn mới giúp doanh nghiệp Việt giữ lại nhiều giá trị.
