Lời hứa về một thế giới không còn khan hiếm
Xã hội dư thừa là viễn cảnh trong đó AI, robot và năng lượng tạo ra hàng hóa, dịch vụ với năng suất đủ cao để nhiều nguồn lực trở nên phổ biến, làm suy giảm vai trò phân bổ của tiền và nhu cầu tích lũy dài hạn. Ngày 29/10, Elon Musk viết trên X rằng tiết kiệm cho tương lai xa là vô nghĩa khi kỷ nguyên dư thừa nhờ siêu trí tuệ xuất hiện. Ông đáp lại một người dùng đang xem nhẹ những quyết định tài chính thiếu chắc chắn vì tin rằng thế giới có thể sớm thay đổi đến mức chúng không còn quan trọng.
Lập luận của Musk có sức hút vì nó nối những tiến bộ công nghệ với một lời hứa rất cụ thể: hàng hóa và dịch vụ có thể dồi dào, kiến thức dễ tiếp cận hơn, còn tiền tệ mất dần vai trò hiện nay. Trong podcast hồi tháng Một, ông cũng nói mọi người không nên quá lo tích lũy cho tuổi nghỉ hưu trong một hay hai thập niên tới. Nhưng đây là dự báo có điều kiện, không phải lời bảo đảm rằng đời sống của người lao động sẽ sớm rẻ hơn hay an toàn hơn.
Năng lực sản xuất không đồng nghĩa với quyền tiếp cận
Điểm yếu của viễn cảnh ấy nằm giữa sản lượng và phân phối. Máy móc có thể làm ra nhiều hơn, nhưng điều đó không tự động biến thành hàng hóa miễn phí cho mọi gia đình. Nếu robot và AI thuộc về một nhóm nhỏ doanh nghiệp hoặc nhà đầu tư, phần lợi ích trước tiên có thể chảy về phía họ, còn người lao động mất thu nhập từ công việc mà máy móc thay thế.
Vì vậy, quyền sở hữu robot quan trọng không kém năng lực của chúng. Một phản biện trong nguồn tư liệu nhấn mạnh rằng sự dư dả nói về sản lượng, còn việc gia đình bình thường có được hưởng thành quả hay không tùy vào quyền sở hữu và phân phối. Các nghiên cứu được nguồn này dẫn lại cũng cảnh báo lợi ích tự động hóa có thể nghiêng về chủ sở hữu tư bản thay vì người lao động. Nếu không trả lời ai sở hữu máy móc và ai được nhận sản phẩm, lời hứa dư dả vẫn chỉ là câu chuyện về khả năng sản xuất.
Tiết kiệm tuổi hưu không thể đặt cược vào một lời hứa
Với người bình thường, khuyên bỏ tiết kiệm tuổi hưu là một canh bạc bất cân xứng. Tiền dành dụm là nguồn lực họ có thể kiểm soát; một tương lai dồi dào hay chính sách hỗ trợ chưa được thiết kế thì không. Nếu dự báo của Musk thành hiện thực nhanh và lợi ích được chia rộng, khoản tiết kiệm có thể bớt quan trọng. Nhưng nếu công nghệ đến chậm, hoặc thành quả tập trung ở chủ sở hữu máy móc, người đã ngừng tích lũy có thể bước vào tuổi già mà không còn thời gian gây dựng lại.
Musk từng đề xuất thu nhập cao phổ quát như một cách ứng phó với thất nghiệp do AI, nhưng cách tài trợ, mức chi trả và người đủ điều kiện vẫn chưa được xác định. Ông dự đoán AI có thể vượt tổng trí tuệ con người trong khoảng năm năm, còn tiền có thể thôi quan trọng vào năm 2036. Những mốc ấy nói về dự báo công nghệ và tiền tệ, không xác định khi nào sản phẩm sẽ phổ biến hoặc người dân được tiếp cận. Bảy chuyên gia tài chính cá nhân và AI được tham khảo trong nguồn tư liệu đều khuyên tiếp tục tiết kiệm.
Câu hỏi quyết định: ai sở hữu thành quả?
Elon Musk tiết kiệm có thể trở thành chủ đề tranh luận vì ông đặt niềm tin vào một bước ngoặt công nghệ lớn: khi AI và robot khiến nguồn lực dồi dào, tích lũy dài hạn có thể mất ý nghĩa. Nhưng thay đổi năng suất không tự xóa bỏ khan hiếm trong quyền tiếp cận. Tiền vẫn có thể cần thiết nếu hàng hóa, nhà ở, dịch vụ chăm sóc hay thời gian của con người tiếp tục được phân phối qua thị trường và thu nhập.
Kết luận hợp lý không phải là phủ nhận khả năng robot và AI tạo ra sung túc, cũng không phải xem lời dự báo như lời khuyên tài chính đáng tin cậy cho hiện tại. Câu hỏi then chốt là ai sở hữu hệ thống sản xuất và cơ chế nào đưa sản phẩm đến tay số đông. Cho tới khi câu trả lời rõ ràng, tiết kiệm vẫn là công cụ thực tế hơn một lời hứa về tương lai; xã hội dư thừa chỉ có ý nghĩa nếu sự dư dả được chia sẻ.
