Có dịch vụ chưa đủ, người lao động phải tiếp cận được
Chăm sóc sức khỏe lao động nữ là việc bảo đảm phụ nữ có thông tin đáng tin cậy, tư vấn phù hợp và dịch vụ y tế riêng tư, thuận tiện với lịch làm việc cũng như trách nhiệm gia đình. Đây không thể chỉ là việc riêng của từng công nhân: khi giờ khám và điều kiện tiếp cận không tương thích với nhịp sống nhà máy, quyền được chăm sóc vẫn có thể nằm ngoài tầm với.
Phụ nữ chiếm tới 70% lực lượng lao động, trong khi có khoảng 2,2 triệu phụ nữ di cư trong nước. Nhu cầu chăm sóc sức khỏe tình dục và sinh sản vì thế không phải vấn đề bên lề của các khu công nghiệp. Tuy nhiên, nghiên cứu của Tổ chức Di cư Quốc tế (IOM) năm 2023 cho thấy chỉ khoảng 35% lao động nữ xa quê từng sử dụng dịch vụ chăm sóc sức khỏe tình dục và sinh sản kể từ khi vào làm tại khu công nghiệp. Khoảng cách ấy đặt ra câu hỏi thiết thực: dịch vụ có sẵn, nhưng người cần có đủ thời gian, thông tin và sự an tâm để tìm đến hay không?
Ca kíp, chi phí đi lại và nỗi lo riêng tư tạo thành rào cản
Thời gian là trở ngại rõ nhất trong thực tế nhà máy. Hơn 25% người lao động được khảo sát cho biết giờ mở cửa của phòng khám địa phương không phù hợp với lịch làm việc hoặc những đợt tăng ca. Với nữ công nhân nhà máy, một buổi khám có thể đồng nghĩa với việc phải xin nghỉ, thu xếp việc nhà hoặc bỏ qua nhu cầu sức khỏe. Chi phí đi lại và lo ngại thông tin cá nhân bị lộ càng khiến việc thăm khám phụ khoa, tư vấn sức khỏe sinh sản hay phòng bệnh cơ bản bị trì hoãn.
Đây không chỉ là vấn đề thiếu thông tin mà còn là cách thông tin và dịch vụ được tổ chức. Lao động nữ di cư có thể xa gia đình, thiếu mạng lưới hỗ trợ tại nơi ở mới và chưa biết cơ sở nào cung cấp dịch vụ phù hợp, bảo mật. Vì vậy, yêu cầu không nên dừng ở việc phát tài liệu tuyên truyền: người lao động cần kênh hỏi đáp đáng tin cậy, tư vấn riêng tư và hướng dẫn cụ thể để kết nối với cơ sở y tế.
Doanh nghiệp cần mở lối, cơ sở y tế cần đáp ứng
Ngày 7/10/2026 tại TP.HCM, Kao Việt Nam khởi xướng dự án “Tăng cường chăm sóc y tế” (Care Within Reach); IOM triển khai cùng Cơ quan Liên Hợp Quốc về Bình đẳng giới và Trao quyền cho Phụ nữ (UN Women). Sáng kiến ra đời nhân dịp Kao tròn 30 năm hoạt động tại Việt Nam, với nhận định đúng trọng tâm: cần đo khả năng tiếp cận thực tế, chứ không chỉ đếm số dịch vụ đang tồn tại. Chương trình có lộ trình ba năm, hướng thông tin và hỗ trợ đến gần nơi làm việc, thay vì mặc định công nhân có thể tự đi khám ngoài giờ.
Dự án triển khai theo bốn bước: Kết nối, Tiếp cận, Đáp ứng và Lồng ghép; gồm tập huấn, truyền thông đồng đẳng và truyền thông số, giới thiệu dịch vụ bảo mật, nâng cao năng lực cho người sử dụng lao động và thiết lập kênh hỗ trợ tại nhà máy. Kao kết nối các nhà máy trong chuỗi cung ứng, còn IOM, UN Women, Nhóm Kỹ thuật Sức khỏe Người di cư, ban quản lý khu công nghiệp và cơ quan y tế địa phương cùng tham gia. Phần việc của cơ sở y tế phải đi cùng nỗ lực của doanh nghiệp: tư vấn phù hợp, bảo mật và có cách tiếp nhận đáp ứng lịch làm việc.
Muốn giữ chân lao động nữ, phải tính cả đời sống ngoài ca làm
Khả năng chăm sóc sức khỏe không tách rời điều kiện lao động và gánh nặng gia đình. Theo đại diện IOM, phụ nữ dành trung bình 2,3 giờ mỗi ngày cho công việc chăm sóc không lương, gần gấp 1,8 lần nam giới. Sau ca làm, nhiều người còn chăm con, người cao tuổi và tiếp tục làm việc nhà. Khi lịch tăng ca, trách nhiệm chăm sóc và giờ khám cùng cạnh tranh thời gian, lời khuyên “hãy đi khám” khó có ý nghĩa nếu người lao động không thể thu xếp để thực hiện.
Doanh nghiệp cần rà soát lịch làm, quy định nghỉ và kênh hỗ trợ để người có trách nhiệm gia đình có thời gian chăm sóc bản thân. Thực tế ở một doanh nghiệp môi trường cho thấy công nhân nữ làm việc theo ca đêm chiếm 77,8%; nơi này duy trì khám sức khỏe định kỳ hằng năm và khám chuyên khoa cho lao động nữ. Phúc lợi cho gia đình, như học bổng và hỗ trợ học tập cho con người lao động, cũng góp phần tạo động lực gắn bó. Mô hình Care Within Reach hướng tới xây dựng bằng chứng và điển hình để có thể xem xét áp dụng tại các khu công nghiệp khác.
Kết luận: chăm sóc sức khỏe công nhân chỉ hiệu quả khi thông tin đáng tin cậy, dịch vụ y tế bảo mật và chính sách nơi làm việc cùng giải quyết những trở ngại trong đời sống thực. Đầu tư vào sức khỏe lao động nữ, đặc biệt là lao động nữ di cư, không nên dừng ở một chiến dịch truyền thông; đó phải là cách tổ chức công việc và hỗ trợ gia đình giúp họ có thể khám bệnh, hồi phục và gắn bó lâu dài với nghề.
