OCOP biến lợi thế địa phương thành hướng phát triển
OCOP là chương trình phát triển sản phẩm đặc trưng của địa phương, giúp chủ thể nông thôn nâng chất lượng, xây dựng thương hiệu và mở rộng đầu ra dựa trên nguyên liệu, nghề truyền thống sẵn có. Tại các xã vùng Cát Tiên, chương trình đang tạo một hướng đi đáng chú ý: thay vì chỉ bán nông sản thô hoặc quanh quẩn ở chợ địa phương, người dân có thể đầu tư chế biến, hoàn thiện sản phẩm và tìm khách hàng ở những thị trường xa hơn. Đây không phải thay đổi chỉ nằm trên bao bì; giá trị của OCOP nằm ở việc khuyến khích cơ sở sản xuất làm bài bản hơn, đồng thời kết nối nông hộ với khâu chế biến và phân phối. Vì thế, OCOP Cát Tiên có thể trở thành động lực kinh tế nông thôn nếu chất lượng và liên kết được duy trì lâu dài.
Trường hợp chị Trần Thị Vân cho thấy một nghề lâu năm vẫn có thể tìm được lối ra mới. Bún, miến khô của chị ở thôn Tiến Thắng, xã Cát Tiên 3 trước kia chủ yếu bán trong vùng; sau khi được chính quyền hướng dẫn tham gia OCOP, sản phẩm đạt hạng 3 sao. Khoảng ba năm gần đây, chị kết hợp thị trường quen thuộc với xúc tiến thương mại và bán hàng qua các nền tảng trực tuyến. Nhãn hiệu và sự công nhận giúp khách hàng biết đến sản phẩm nhiều hơn, còn người làm nghề có thêm động lực giữ nghề và cải thiện chất lượng. Đây là tác động thiết thực: sản phẩm OCOP không tự bảo đảm thành công, nhưng tạo một điểm tựa để cơ sở nhỏ bước ra khỏi giới hạn địa lý.
Người trẻ chọn chế biến sâu để cứu đầu ra ca cao
Điểm mới của nông sản Cát Tiên là lớp chủ thể trẻ không dừng ở việc bán nguyên liệu mà tìm cách biến chúng thành sản phẩm có câu chuyện và giá trị gia tăng. Năm 2020, sau khi tốt nghiệp đại học ngành Luật và làm việc bốn năm tại Thành phố Hồ Chí Minh, Bế Thị Thu Huyền và Lương Thị Duyên trở về quê khởi nghiệp với cây ca cao. Quyết định ấy bắt nguồn từ thực tế nhiều vườn ca cao bị bỏ hoang, thậm chí bị chặt bỏ vì đầu ra thiếu ổn định. Hai người chọn chế biến sâu, xây dựng chocolate mang dấu ấn quê nhà — một hướng đi có ý nghĩa hơn việc chờ thị trường nguyên liệu tự khởi sắc.
Công ty TNHH Bản Ca cao liên kết với 15 hộ trồng trên khoảng 6 ha tại xã Cát Tiên 2, thu mua ổn định, hướng dẫn chăm sóc và kiểm soát chất lượng. Mức thu mua trái ca cao tươi trên 10.000 đồng/kg tạo đầu ra để người dân có lý do duy trì vườn; vào mùa thu hoạch, lượng nguyên liệu đưa vào chế biến đạt khoảng 2,5 tấn mỗi tuần. Từ nguồn tại chỗ, doanh nghiệp làm bột ca cao nguyên chất, bột ca cao sữa cùng chocolate đen, trắng, sữa và matcha; các sản phẩm đạt OCOP 3 sao. Mô hình này cho thấy chế biến và liên kết có thể biến một cây trồng bấp bênh thành sinh kế có tổ chức hơn.
Từ sản phẩm đạt sao đến chuỗi giá trị bền vững
OCOP phát huy vai trò khi tiêu chuẩn hóa đi cùng đổi mới sản phẩm và năng lực bán hàng. Tại xã Cát Tiên 2, 17 sản phẩm đã được công nhận, gồm 3 sản phẩm 4 sao và 14 sản phẩm 3 sao. Bên cạnh các dòng ca cao, Hợp tác xã Lê Gia phát triển hạt điều rang muối, hạt điều rang muối sạch lụa, hạt điều sữa và hạt điều rang nguyên vị. Sự đa dạng này phản ánh lợi thế nguyên liệu địa phương, nhưng cũng đặt ra yêu cầu không thể né tránh: giữ chất lượng ổn định, bao bì rõ ràng và tổ chức sản xuất đủ sức đáp ứng đơn hàng. Danh hiệu chỉ mở cánh cửa; uy tín lâu dài phải đến từ trải nghiệm nhất quán của người mua.
Bước tiếp theo vì vậy không nên chỉ là tăng số lượng sản phẩm được gắn sao. Các địa phương vùng Cát Tiên đang hỗ trợ nông dân và hộ sản xuất duy trì chất lượng, khuyến khích doanh nghiệp cải tiến quy trình, xúc tiến thương mại và củng cố liên kết giữa vùng nguyên liệu, cơ sở chế biến, hệ thống phân phối. Tại Cát Tiên 3, địa phương cũng định hướng phát triển thêm các sản phẩm đặc trưng như ốc bươu đen, gà đồi, gà trống thiến, rượu cần, cơm lam và heo đen; đồng thời thúc đẩy liên kết chuỗi cho các sản phẩm OCOP hiện có. Nếu những mắt xích ấy vận hành bền vững, nông sản chế biến sẽ tạo thêm cơ hội kinh tế cho người dân thay vì chỉ làm đẹp danh mục sản phẩm.
Giá trị mới phải bắt đầu từ chất lượng thật
Cát Tiên đang chứng minh rằng kinh tế nông thôn không nhất thiết phải lựa chọn giữa gìn giữ truyền thống và đổi mới. Bún, miến khô có thể giữ nghề nhờ thương hiệu và kênh bán mới; ca cao có thể thoát cảnh vườn bỏ hoang khi được chế biến thành chocolate và gắn với người trồng; hạt điều có thể tạo thêm lựa chọn từ cùng một nguồn nguyên liệu. Chương trình OCOP góp phần nâng tầm sản phẩm bằng cách thúc đẩy chất lượng, hoàn thiện nhãn mác, đầu tư chế biến và mở rộng thị trường. Nhưng danh hiệu không thể thay thế quản trị tốt hay nguồn cung ổn định. Hướng đi đáng tin cậy nhất là tiếp tục xây chuỗi liên kết có lợi cho cả hộ sản xuất lẫn doanh nghiệp. Khi đó, OCOP mới thực sự biến tiềm năng địa phương thành sinh kế và sức bật lâu dài.
