Thước đo AI phải là lợi ích của người dân
AI lấy con người làm trung tâm là cách phát triển và sử dụng trí tuệ nhân tạo trong đó quyền lợi, nhu cầu và chất lượng cuộc sống của người dân định hướng thiết kế, quản trị và đánh giá công nghệ. Định nghĩa ấy đặt ra một thước đo rõ ràng: AI có ích khi giúp con người giải quyết việc cụ thể, chứ không phải chỉ khi mô hình trở nên mạnh hơn.
Thông điệp này được Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh tại Hội nghị bàn tròn Bộ trưởng Số và Trí tuệ nhân tạo ngày 28/10, trong khuôn khổ Tuần lễ Số Quốc tế Việt Nam 2026. Ông khẳng định Việt Nam theo đuổi tầm nhìn “AI vì con người và AI cho mọi người”, đồng thời kêu gọi hợp tác bình đẳng, tin cậy và thiết thực.
Lý do cần hành động lúc này rất cụ thể: AI đang tác động sâu rộng đến kinh tế, xã hội và quản lý nhà nước, trong khi rủi ro về an toàn, bảo mật, minh bạch và trách nhiệm cũng tăng lên. Các đại biểu quốc tế vì vậy nhấn mạnh AI phải an toàn, có trách nhiệm, bao trùm và đem lại lợi ích thiết thực cho cộng đồng.
Kinh nghiệm Australia cho thấy ý nghĩa của nguyên tắc ấy trong đời sống: Bộ Cựu chiến binh nước này dùng AI để cải thiện tìm kiếm thông tin, giúp người dân dễ tiếp cận dịch vụ phù hợp và hỗ trợ xử lý hồ sơ nhanh hơn. Đây là loại kết quả người dùng cảm nhận được; quy định dù chặt chẽ đến đâu cũng chưa đủ nếu dịch vụ vẫn khó tiếp cận.
Quản trị đáng tin cậy cần nhiều hơn luật lệ
Quản trị trí tuệ nhân tạo không nên bị hiểu hẹp thành việc ban hành quy định rồi chờ công nghệ tự vận hành an toàn. Khi hệ thống AI tác động đến quyết định liên quan trực tiếp đến con người, niềm tin đòi hỏi minh bạch, trách nhiệm giải trình, giám sát của con người và năng lực phát hiện, kiểm soát rủi ro. Trách nhiệm cuối cùng không thể được giao phó cho thuật toán.
Tại hội nghị ngày 28/10, đại diện Nhật Bản nêu các ưu tiên gồm thúc đẩy quản trị AI toàn cầu, mở rộng quan hệ đối tác, phát triển hạ tầng gắn với đổi mới và xây dựng hệ sinh thái có sự tham gia của chính phủ, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và cơ sở đào tạo. Cách tiếp cận này đáng chú ý vì đặt quy tắc trong mối liên hệ với năng lực triển khai: nguyên tắc sẽ khó đi vào thực tế nếu thiếu hạ tầng, chuyên môn và phối hợp.
Việt Nam cũng xác định thể chế và pháp luật, nhân lực, cùng hệ sinh thái dựa trên hạ tầng, dữ liệu và doanh nghiệp khởi nghiệp là những trụ cột phát triển. Đây là nền tảng hợp lý, nhưng chất lượng quản trị sẽ được chứng minh bằng cách các bên cùng đánh giá độ tin cậy, chia sẻ thông tin và xử lý sự cố, chứ không chỉ bằng số lượng văn bản.
Hạ tầng số cũng thuộc bài toán niềm tin. Mạng kết nối, trung tâm dữ liệu và tiêu chuẩn tương thích ảnh hưởng trực tiếp đến độ ổn định, khả năng tiếp cận và việc triển khai AI giữa các hệ thống. Vì vậy, quản trị tốt không kìm hãm đổi mới; nó tạo điều kiện để công nghệ được sử dụng có trách nhiệm và người dân có cơ sở để tin.
Hợp tác đa bên biến nguyên tắc thành năng lực
Không một chính phủ hay doanh nghiệp nào có đủ dữ liệu, chuyên môn và nguồn lực để tự mình xây dựng hệ sinh thái AI đáng tin cậy. Tại hội nghị, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh AI chỉ tạo ra giá trị khi chính phủ, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và tổ chức quốc tế cùng giải quyết những bài toán thực tiễn. Hợp tác quốc tế AI vì thế không phải phần phụ của chiến lược; đó là điều kiện để các nguyên tắc được kiểm nghiệm và dùng rộng rãi.
Các hướng phối hợp cần đi song song: trao đổi chính sách và quản trị rủi ro; xây dựng phương pháp, bộ dữ liệu đánh giá độ tin cậy; đầu tư hạ tầng số; đào tạo nhân lực và nghiên cứu chung. Nếu chỉ bàn về nguyên tắc mà thiếu năng lực thử nghiệm, các nước sẽ khó biết hệ thống hoạt động ra sao trong hoàn cảnh thật. Ngược lại, ứng dụng thiếu phối hợp dễ tạo ra khoảng trống về an toàn và trách nhiệm.
Đây cũng là lý do lời kêu gọi kết nối giữa các cơ quan quản lý, doanh nghiệp, trường đại học và tổ chức quốc tế cần được xem như một chương trình hành động, không phải khẩu hiệu. Hợp tác hiệu quả phải gắn mỗi lĩnh vực với việc làm cụ thể: chia sẻ kinh nghiệm, phát triển năng lực đánh giá, nâng kỹ năng cho người lao động và đưa giải pháp đến đúng nhóm cần dùng.
Việt Nam và Nhật Bản: hợp tác từ ngôn ngữ đến kiến trúc mở
Ngày 29/10 tại Quảng Ninh, Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam và Bộ Nội vụ và Truyền thông Nhật Bản tổ chức hội thảo về hợp tác trong Nhóm Bạn bè Sáng kiến Tiến trình Hiroshima AI. Tại đây, hai nước đề xuất xây dựng phương pháp và bộ dữ liệu đánh giá AI đáng tin cậy, phát triển AI cho ngôn ngữ và tri thức bản địa, đồng thời thử nghiệm kiến trúc mở có khả năng tương tác.
Những ưu tiên này có giá trị vượt khỏi hợp tác kỹ thuật. AI hiểu ngôn ngữ và tri thức bản địa tốt hơn có thể phục vụ nhiều cộng đồng hơn; kiến trúc mở, tương thích giúp các hệ thống kết nối thay vì bị khóa trong những nền tảng riêng biệt. Đánh giá độ tin cậy chung cũng tạo cơ sở thực tế để kiểm tra an toàn, thay vì chỉ dựa vào cam kết của nhà phát triển.
Hội thảo đặt các đề xuất song phương trong bối cảnh Tiến trình Hiroshima AI, sáng kiến được khởi xướng tại Hội nghị Thượng đỉnh G7 năm 2023 nhằm thúc đẩy đổi mới và quản trị AI an toàn, bảo mật, đáng tin cậy. Bước tiếp theo nên là biến đề xuất thành dự án thử nghiệm, bộ tiêu chí có thể dùng chung và chương trình đào tạo đủ sức đưa kết quả ra khỏi phòng hội thảo.
Kết luận không nằm ở việc lựa chọn giữa đổi mới và kiểm soát. Một hệ sinh thái AI tốt cần cả hai: quản trị đủ tin cậy để hạn chế tổn hại, hợp tác đủ rộng để tăng năng lực, và ứng dụng đủ gần với nhu cầu để người dân nhận thấy lợi ích. Khi những yếu tố ấy cùng hiện diện, AI lấy con người làm trung tâm mới trở thành thực tiễn, thay vì chỉ là lời hứa.
