Thất thoát không chỉ xảy ra trên đồng ruộng
Logistics nông sản là hệ thống tổ chức việc thu gom, sơ chế, bảo quản, vận chuyển và phân phối nông sản từ vùng sản xuất đến người mua, nhằm giữ chất lượng và đưa hàng đến thị trường đúng lúc. Việt Nam ước tính thất thoát khoảng 8,8 triệu tấn nông sản, thực phẩm mỗi năm; mức thiệt hại được công bố tương đương 3,9 tỷ USD. Đây không phải vấn đề riêng của khâu thu hoạch: hao hụt tích tụ từ đóng gói, lưu kho, trung chuyển đến giao hàng. Trong khảo sát tại một số chuỗi giá trị, tổn thất ghi nhận ở tôm là 8,8%, vải thiều 13,6%, cà phê 9,2% và lúa gạo 13,9%. Những con số ấy cho thấy nâng sản lượng thôi chưa đủ. Nếu hàng hóa không được làm mát, phân loại và vận chuyển phù hợp, công sức của nông dân dễ bị chuyển thành hàng giảm phẩm cấp hoặc phải bán gấp. Người tiêu dùng cũng chịu hệ quả qua nguồn cung kém ổn định và chất lượng khó đồng đều.
Xuất khẩu mở rộng, khoảng trống bảo quản lộ rõ
Khi xuất khẩu nông, lâm, thủy sản tăng, yêu cầu về kho bãi, bảo quản, vận tải và dịch vụ hỗ trợ cũng tăng theo. Trong chín tháng năm 2026, kim ngạch xuất khẩu nhóm hàng này đạt 56,3 tỷ USD, tăng 7,8% so với cùng kỳ. Quy mô lớn hơn đồng nghĩa lô hàng phải đi xa hơn, qua nhiều khâu hơn và đáp ứng yêu cầu chất lượng nghiêm ngặt hơn. Nhưng ở nhiều vùng sản xuất, kho mát, kho lạnh và phương tiện chuyên dụng chưa đủ năng lực, nhất là khi nông sản vào vụ đồng loạt. Cá ngừ cho thấy cái giá của sự chậm trễ: khảo sát 79 tàu cá và ngư dân khai thác quy mô nhỏ ghi nhận thiệt hại bình quân khoảng 59,6 triệu đồng mỗi chuyến, còn khoảng 25% cá ngừ tươi không đạt chuẩn xuất khẩu. Theo nhà sáng lập kiêm CEO Kamereo Taku Tanaka, thị trường trong nước vẫn thiếu đơn vị cung cấp dịch vụ logistics lạnh đáng tin cậy.
Nối vùng nguyên liệu với kho lạnh và thị trường
Nút thắt không thể gỡ bằng cách xây thêm từng kho hoặc mở thêm một tuyến vận tải riêng lẻ. Hạ tầng logistics cần được quy hoạch theo quy mô vùng nguyên liệu, đặc tính hàng hóa, mùa vụ và tiêu chuẩn thị trường; đồng thời kết nối vùng trồng, điểm sơ chế, kho lạnh, cảng và cửa khẩu thành một hành trình liền mạch. Đồng bằng sông Cửu Long là ví dụ điển hình: thiếu cảng nước sâu chuyên dụng khiến một phần hàng phải chuyển lên TP.HCM để xuất khẩu, làm chặng đường dài thêm. Với nông sản dễ hỏng, điểm tập kết và làm mát gần vùng sản xuất có thể giảm thời gian chờ trước khi hàng vào kho hoặc lên xe. Địa phương cần gắn tổ chức vùng nguyên liệu với năng lực bảo quản; doanh nghiệp có thể đầu tư kho lạnh, sơ chế, chế biến và dịch vụ chuyên biệt. Cùng với đường bộ, vận tải thủy và đường biển cần được khai thác tốt hơn để giảm áp lực lên các tuyến vận chuyển.
Đồng bộ công nghệ, dữ liệu và đầu tư tư nhân
Kho lạnh chỉ phát huy tác dụng khi đi cùng quy trình xử lý và thông tin đáng tin cậy. Số hóa nguồn gốc, thời điểm thu hoạch, điều kiện bảo quản và hành trình vận chuyển giúp các bên theo dõi chất lượng từng lô, chủ động xử lý sự cố và giảm cảnh chờ đợi, lưu kho kéo dài. Mô hình trung tâm phân phối chia thành các khu vực nhiệt độ khác nhau, kết hợp sơ chế rau củ, cho thấy logistics lạnh có thể phục vụ nhiều nhóm hàng và khách hàng. Nhu cầu thị trường cũng đang kéo đầu tư mới: Zensho Holdings dự kiến xây cơ sở tại TP.HCM để mở rộng năng lực chế biến rau củ cắt sẵn, với doanh thu dự kiến năm 2026 tăng 60% so với năm trước và tiếp tục duy trì mức tăng trưởng tương tự trong năm 2027. Đây là tín hiệu tích cực, nhưng đầu tư doanh nghiệp cần đi cùng chính sách phát triển cơ giới hóa, chế biến sâu, nông nghiệp tuần hoàn và logistics. Khi chuỗi cung ứng nông sản phối hợp tốt, người mua có nguồn hàng ổn định hơn, còn giá trị sản xuất được giữ lại nhiều hơn.
Giữ giá trị từ đồng ruộng đến cửa khẩu
Giảm thất thoát nông sản không phải nhiệm vụ phụ sau khi thu hoạch; đó phải là tiêu chí thiết kế toàn bộ chuỗi cung ứng. Ưu tiên trước mắt là bố trí điểm thu gom và sơ chế gần vùng nguyên liệu, mở rộng năng lực làm lạnh theo mùa vụ, cải thiện phương tiện vận chuyển phù hợp từng mặt hàng và kết nối dữ liệu giữa nông dân, đơn vị thu mua, kho, nhà chế biến với nhà xuất khẩu. Đầu tư cần nhắm vào những chặng đang gây chậm trễ, thay vì chạy theo công trình rời rạc không nối được với dòng hàng thực tế. Chính sách hoàn thiện trong thời gian tới cũng được định hướng thúc đẩy nông nghiệp công nghệ cao, cơ giới hóa, chế biến sâu, sản xuất xanh và mở rộng logistics. Kết luận rất rõ: một hệ thống logistics nông sản đồng bộ không chỉ giảm hàng hư hỏng mà còn bảo vệ chất lượng, tăng khả năng đáp ứng thị trường và giúp công sức sản xuất tạo ra giá trị lâu dài hơn.
