Không gian bảo vệ cho loài linh trưởng đặc hữu
Khu bảo tồn loài - sinh cảnh Voọc mông trắng Kim Bảng là khu rừng đặc dụng rộng 3.182 ha ở Ninh Bình, được thành lập để bảo vệ loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam và sinh cảnh núi đá vôi nơi chúng sinh sống. Sáng 3/11, tỉnh Ninh Bình công bố quyết định thành lập khu bảo tồn tại Khu du lịch Tam Chúc. Quyết định thành lập được ban hành ngày 10/9/2026, quy hoạch khu vực trên địa bàn các phường Lý Thường Kiệt, Tam Chúc và Nguyễn Úy. Đây là bước đi đáng kể: thay vì trông cậy vào các biện pháp bảo vệ rời rạc, tỉnh thiết lập một không gian quản lý chuyên biệt cho loài vật và môi trường sống đang chịu sức ép. Giá trị của khu bảo tồn vì thế không nằm ở con số diện tích đơn thuần, mà ở khả năng giữ liền mạch những mảng rừng đá vôi cần thiết cho sự tồn tại lâu dài của voọc mông trắng.
Quần thể lớn thứ hai thế giới, nhưng vẫn mong manh
Voọc mông trắng, có tên khoa học Trachypithecus delacouri, chỉ phân bố tự nhiên tại Việt Nam và được xếp vào nhóm cực kỳ nguy cấp. Tại núi đá vôi Kim Bảng, các nhà khoa học xác minh ít nhất 116 cá thể; đây là quần thể lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Vân Long. Quy mô ấy làm tăng tầm quan trọng của khu bảo tồn, nhưng không nên tạo cảm giác rằng loài đã an toàn. Từ khoảng 16 quần thể với ước tính 300 cá thể vào những năm 1990, hiện chỉ còn khoảng năm quần thể hoang dã, tổng cộng gần 540 cá thể. Ninh Bình ghi nhận gần 470 cá thể, chiếm khoảng 90% tổng số toàn cầu. Khi phần lớn số cá thể còn lại tập trung tại một tỉnh, bảo tồn linh trưởng ở Kim Bảng không còn là nhiệm vụ địa phương riêng lẻ: đó là một mắt xích thiết yếu để tránh mất thêm quần thể.
Bảo vệ rừng phải đi cùng quản lý thực chất
Quy hoạch chia 3.182 ha thành ba phân khu: 1.807,4 ha bảo vệ nghiêm ngặt, 1.358,8 ha phục hồi sinh thái và 15,8 ha dịch vụ - hành chính. Cách phân chia này đặt trọng tâm đúng vào việc giữ nguyên sinh cảnh cốt lõi, phục hồi rừng và tạo thêm không gian sống cho đàn voọc. Tuy nhiên, ranh giới trên bản đồ chỉ phát huy ý nghĩa nếu đi kèm tuần tra, giám sát và ngăn chặn xâm hại. Áp lực từ khai thác đá, phát triển hạ tầng và sinh kế vùng đệm vẫn là những thách thức được cảnh báo. Sau khi thành lập, tỉnh dự kiến hoàn thiện ranh giới, giao đất và giao rừng cho đơn vị quản lý, đồng thời xây dựng phương án quản lý rừng bền vững và đề án du lịch sinh thái phù hợp. Du lịch chỉ có thể là lợi ích bổ trợ nếu không làm suy giảm giá trị sinh thái hay gây thêm áp lực lên nơi sống của loài quý hiếm.
Thước đo thành công là sinh cảnh còn nguyên vẹn
Việc thành lập khu bảo tồn là kết quả của quá trình vận động gần 10 năm nhằm tạo không gian bảo vệ voọc mông trắng và hệ sinh thái núi đá vôi Kim Bảng. Nhưng công bố quyết định mới là điểm khởi đầu. Cơ quan quản lý cần sớm triển khai phương án rừng đã được phê duyệt, ứng dụng khoa học công nghệ để theo dõi từng đàn voọc và diễn biến rừng. Cùng lúc, tuyên truyền bảo tồn phải gắn với sinh kế bền vững để người dân vùng đệm có lý do và điều kiện tham gia gìn giữ rừng. Ninh Bình cũng dự kiến phối hợp với cơ quan Trung ương nghiên cứu hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận khu vực là Di sản thế giới. Dù mục tiêu đó có thành hiện thực hay không, thước đo trước mắt vẫn rõ ràng: đàn voọc được bảo vệ an toàn, rừng đá vôi được duy trì và phát triển, còn hoạt động của con người không vượt quá sức chịu đựng của sinh cảnh.
