Từ cải thiện giống đến thích ứng khí hậu
Công nghệ sinh học nông nghiệp là việc ứng dụng các kỹ thuật sinh học, gồm chọn tạo và chỉnh sửa gen, để phát triển cây trồng có năng suất, chất lượng và khả năng chống chịu tốt hơn. Đây không còn là lựa chọn xa xôi: biến đổi khí hậu, dịch bệnh và yêu cầu sản xuất bền vững đang khiến việc làm chủ công nghệ trở nên cấp thiết.
Ngày 10.11 tại Hà Nội, Vụ Khoa học và Công nghệ thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các đơn vị liên quan tổ chức hội thảo về xu hướng ứng dụng cây trồng công nghệ sinh học trên thế giới và định hướng phát triển tại Việt Nam. Thông điệp đáng chú ý không chỉ nằm ở việc tạo giống mới, mà ở khả năng đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất và đem lại lợi ích cụ thể cho người trồng.
Chỉnh sửa gen, trong đó có CRISPR, cùng các kỹ thuật chọn giống mới có thể mở triển vọng tạo cây chống chịu sâu bệnh và thích ứng khí hậu. Nhưng công nghệ chỉ có ý nghĩa khi giống phù hợp điều kiện canh tác, nhu cầu thị trường và khả năng tiếp cận của nông dân. Năng suất cao trên thử nghiệm chưa đủ; hiệu quả cần được chứng minh ngoài đồng ruộng.
Giống tốt và canh tác chính xác tạo khác biệt
Ngành rau quả cho thấy đổi mới không chỉ đến từ phòng thí nghiệm. Chủ động nguồn giống trong nước, áp dụng kỹ thuật canh tác và tổ chức vùng trồng đạt chuẩn có thể cải thiện cả sản lượng lẫn chất lượng hàng xuất khẩu. Với chanh leo, doanh nghiệp đã hợp tác cùng viện nghiên cứu và trường đại học để phát triển nguồn giống nội địa, giảm phụ thuộc vào giống nhập khẩu.
Trường hợp cây dứa cho thấy tiềm năng nâng cao giá trị nông sản ngay trên cùng diện tích: giống Queen đạt khoảng 50 tấn mỗi hecta, Cayenne khoảng 70 tấn, còn giống MD2 đang được phát triển với năng suất khoảng 100 tấn. Đây là mức tăng đáng kể, nhưng giá trị thực còn phụ thuộc chất lượng quả, chi phí sản xuất và khả năng tiêu thụ.
Tại Tây Ninh, nuôi cấy mô, tưới nhỏ giọt và hệ thống thu hoạch hiện đại đang được ứng dụng trong vùng chuối hướng tới tiêu chuẩn quốc tế. Sự kết hợp này quan trọng hơn việc chạy theo một giống duy nhất: cây giống đồng đều, sử dụng nước hiệu quả và thu hoạch đúng quy trình giúp nông sản ổn định hơn, đáp ứng yêu cầu của các thị trường xuất khẩu.
Công nghệ sau thu hoạch quyết định phần giá trị giữ lại
Tăng sản lượng mà để trái cây hư hỏng hoặc giảm chất lượng sau thu hoạch thì cơ hội tăng trưởng sẽ bị bỏ lỡ. Vì vậy, công nghệ sau thu hoạch phải được xem là một mắt xích của đổi mới nông nghiệp, không phải phần việc phụ sau khi đã trồng xong. Cấp đông bằng ni-tơ đang được nghiên cứu để giữ hương vị trái cây; sấy dẻo không bổ sung đường giúp tận dụng nguyên liệu và giảm lãng phí.
Những cách chế biến này mở thêm lựa chọn tiêu thụ khi nông sản không bán được ở dạng tươi, đồng thời giúp sản phẩm phù hợp hơn với chuỗi cung ứng dài. Một doanh nghiệp cũng chuẩn bị xây nhà máy chế biến tại Nghệ An với công suất 30 tấn sản phẩm mỗi giờ, phục vụ nông sản khu vực Bắc Trung Bộ. Tuy nhiên, nhà máy chỉ phát huy hiệu quả nếu vùng nguyên liệu đủ ổn định và có tiêu chuẩn chất lượng đồng nhất.
Bởi vậy, đầu tư vào chế biến cần đi cùng quy hoạch vùng trồng, hợp đồng thu mua và quy trình bảo quản. Đây là cách biến sản lượng thành giá trị bền hơn, thay vì chỉ mở rộng diện tích rồi để nông dân gánh rủi ro khi thị trường biến động.
Mở rộng cây trồng biến đổi gen cần thận trọng
Cây trồng biến đổi gen đã có chỗ đứng trong sản xuất ngô: diện tích gieo trồng loại ngô này tăng từ 1,1% năm 2015 lên khoảng 50% năm 2025. Dù vậy, con số đó không đồng nghĩa mọi cây trồng hay thị trường đều phù hợp với cùng một cách tiếp cận. Việt Nam xuất khẩu nông sản quy mô lớn, trong khi mức độ chấp nhận sản phẩm biến đổi gen khác nhau giữa các thị trường.
Điều cần nhìn thẳng là dù đã có nghiên cứu từ những năm 2000, đến nay chưa có giống cây trồng biến đổi gen do Việt Nam nghiên cứu được đưa vào sản xuất. Những rào cản về công nghệ, bản quyền và nguồn lực cho thấy không thể chỉ đặt mục tiêu nghiên cứu; cần có lộ trình thương mại hóa, đánh giá an toàn và sự tham vấn rộng rãi.
Bước tiếp theo nên là rà soát chính sách, tháo gỡ trở ngại đưa công nghệ vào sản xuất, đồng thời chọn cây trồng theo nhu cầu trong nước và yêu cầu của thị trường nhập khẩu. Kết luận rất rõ: công nghệ sinh học có thể nâng năng suất và chất lượng, nhưng chỉ tạo giá trị lâu dài khi giống tốt, canh tác phù hợp, chế biến hiệu quả và quyết định về cây trồng biến đổi gen được cân nhắc thận trọng.
