Một lựa chọn bổ sung, không phải đường tắt
Công nghệ thu giữ, sử dụng và lưu trữ CO₂ (CCUS) là chuỗi giải pháp tách CO₂ từ khí thải công nghiệp hoặc các nguồn khác, sau đó sử dụng nó làm nguyên liệu hoặc đưa vào lưu trữ địa chất lâu dài. Với mục tiêu Net Zero Việt Nam vào năm 2050, CCUS đáng được xem xét như một phần bổ sung cho điện sạch, hiệu quả năng lượng và các biện pháp cắt giảm trực tiếp, chứ không phải lý do để trì hoãn chúng.
Ngày 27/10/2026 tại Hà Nội, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Cục Biến đổi khí hậu, Báo Nông nghiệp và Môi trường cùng Viện Dầu khí Việt Nam tổ chức hội thảo về CCUS do Thứ trưởng Lê Trọng Yên chủ trì. Tại đây, Thứ trưởng đề nghị hoàn thiện hành lang pháp lý, đánh giá tiềm năng công nghệ và huy động nguồn lực. Thông điệp đúng là cần chọn giải pháp dựa trên khoa học, khả năng triển khai và điều kiện trong nước. CCUS có thể góp phần đổi mới công nghệ tại các cơ sở phát thải lớn, nhưng không tự động biến một quy trình sản xuất thành phát thải thấp.
Giá trị lớn nhất nằm ở những ngành khó giảm phát thải
Xi măng, thép, hóa chất, dầu khí và sản xuất năng lượng là những lĩnh vực khó cắt giảm phát thải chỉ bằng điện hóa hoặc chuyển sang năng lượng sạch. Ở đó, thu giữ carbon có thể xử lý một phần CO₂ phát sinh trong quy trình; khâu sử dụng có thể biến CO₂ thành hóa chất, nhiên liệu hoặc vật liệu xây dựng, còn lưu trữ CO₂ hướng đến cách ly lượng khí đã thu giữ trong các tầng địa chất phù hợp. Kết hợp thu giữ CO₂ với sản xuất hydro cũng là hướng nghiên cứu được nêu tại hội thảo.
Nghiên cứu giữa Petrovietnam và JOGMEC ước tính tiềm năng lưu trữ địa chất của Việt Nam có thể lên tới 71 tỷ tấn CO₂: bể Sông Hồng 39 tỷ tấn, Nam Côn Sơn 22 tỷ tấn và Cửu Long 10 tỷ tấn. Đây là tín hiệu đáng chú ý, không phải giấy phép để triển khai đại trà. Cần khảo sát từng địa điểm, xác định khả năng tiếp nhận, độ ổn định của tầng chứa và hệ thống giám sát. Lợi ích đối với người dân sẽ đến gián tiếp: giảm phát thải từ những ngành cung cấp vật liệu, năng lượng và sản phẩm thiết yếu, đồng thời hỗ trợ chuyển đổi xanh mà không mặc định rằng chi phí hay rủi ro đã được giải quyết.
Chính sách phải bao phủ toàn bộ chuỗi công nghệ
Điểm nghẽn không chỉ là thiết bị. CCUS đòi hỏi kết nối nguồn thải với hạ tầng vận chuyển, cơ sở sử dụng hoặc địa điểm lưu trữ; đồng thời phải có quy định về an toàn, đo lường, báo cáo, thẩm tra và trách nhiệm dài hạn sau khi CO₂ được bơm xuống lòng đất. Nếu pháp luật chỉ điều chỉnh một công đoạn, doanh nghiệp sẽ khó đánh giá rủi ro và quyết định đầu tư. Hội thảo cũng nêu rằng 60–80% chi phí nằm ở khâu thu giữ, trong khi luật dầu khí sửa đổi năm 2026 chủ yếu đề cập lưu trữ. Khoảng trống đó cho thấy chính sách cần bao quát toàn chuỗi và phân định rõ trách nhiệm giữa các cơ quan, đơn vị vận hành và các bên tham gia.
Luật Dầu khí số 10/2026/QH16, được thông qua ngày 23/8/2026 và có hiệu lực từ ngày 1/3/2027, bổ sung quy định về thu giữ và lưu trữ carbon gắn với hoạt động dầu khí, tạo cơ sở pháp lý ban đầu. Tuy nhiên, một điều khoản riêng chưa đủ để hình thành thị trường. Việt Nam cần tiêu chuẩn kỹ thuật, cơ chế cấp phép, quy tắc giám sát và phương pháp xác nhận lượng CO₂ thực sự được giảm hoặc lưu trữ. Ưu tiên các mô hình mô-đun, quy mô nhỏ, có thể tích hợp vào nhà máy hiện hữu sẽ giúp thử nghiệm năng lực trong nước trước khi tính đến các dự án lớn.
Thị trường carbon là một phần của lộ trình, không phải bảo đảm thành công
Sàn giao dịch tín chỉ carbon có thể tạo bối cảnh để doanh nghiệp định giá và theo dõi nỗ lực giảm phát thải, nhưng tín chỉ liên quan đến CCUS chỉ đáng tin khi lượng CO₂ được đo đạc, xác minh và lưu trữ an toàn. Theo lộ trình được nêu tại hội thảo, sàn giao dịch carbon được thử nghiệm từ ngày 29/6/2026, thí điểm đến hết năm 2028 và hướng tới vận hành toàn diện từ năm 2029. Tiến trình này có thể hỗ trợ huy động nguồn lực, song không thay thế quy định về trách nhiệm dài hạn hay việc kiểm chứng hiệu quả khí hậu.
Bước tiếp theo nên là xác định các nguồn thải phù hợp, khảo sát địa chất chi tiết và triển khai thí điểm giai đoạn 2027–2030 để đánh giá dung lượng từng mỏ, từng bể, hướng tới mô hình trung tâm lưu trữ. Kết luận nên rõ ràng: CCUS có vai trò thực tế trong Net Zero Việt Nam, nhất là với những ngành chưa thể loại bỏ hết phát thải bằng giải pháp khác. Nhưng chỉ khung chính sách đồng bộ, hạ tầng khả thi, an toàn được giám sát và thị trường carbon có tính liêm chính mới biến tiềm năng thành giảm phát thải có thể kiểm chứng.
