Giữ đủ điện giữa năm đầy cú sốc
An ninh năng lượng là khả năng bảo đảm nguồn năng lượng liên tục, đủ tin cậy và có thể đáp ứng nhu cầu của nền kinh tế lẫn đời sống, kể cả khi thời tiết hoặc nguồn cung bên ngoài biến động mạnh. Năm 2026, Việt Nam đã chứng minh hệ thống điện có thể đứng vững trước một phép thử hiếm gặp, nhưng kết quả này không đồng nghĩa rủi ro đã qua. Tại Diễn đàn An ninh năng lượng quốc gia sáng 10/11, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Việt Sơn nhận định hệ thống năng lượng trải qua những cú sốc lớn nhất trong nhiều thập kỷ. Nắng nóng lịch sử và El Niño đẩy phụ tải lên mức kỷ lục, còn thủy điện sản xuất thấp hơn năm trước khoảng 18,5 tỷ kWh. Dù vậy, hệ thống vượt qua ba đợt nắng nóng cực đoan mà không phải cắt điện luân phiên. Với hộ gia đình và doanh nghiệp, đó là kết quả thiết thực: sinh hoạt, sản xuất và kinh doanh tiếp tục được cấp điện trong cao điểm mùa khô.
Thành tích ấy đáng ghi nhận, nhưng cũng cần nhìn đúng bản chất: đây là nỗ lực điều hành và ứng phó thành công trong một năm đặc biệt, chứ chưa phải bằng chứng rằng năng lực cung ứng đã theo kịp xu hướng tiêu thụ. Trong 177 quốc gia được khảo sát, chỉ 13 nước giữ được trạng thái ổn định về năng lượng, trong đó có Việt Nam. Điều đó đặt kết quả trong bối cảnh quốc tế khắc nghiệt, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu củng cố sức chống chịu thay vì chỉ dựa vào ứng phó tình thế.
Nhu cầu tăng nhanh, khoảng đệm ngày càng mỏng
Điều khiến triển vọng trở nên đáng lo không chỉ là thời tiết khó lường, mà là nhu cầu điện tăng nhanh trên một nền vốn đã cao. Trong 10 tháng, điện thương phẩm tăng 9,84%; công suất cực đại toàn hệ thống chạm 57.537 MW ngày 24/6, cao hơn cùng kỳ 12,6%. Công nghiệp, xây dựng và dịch vụ cùng góp phần kéo phụ tải lên, khiến hệ thống phải đáp ứng mức sử dụng cao hơn đúng lúc thủy điện suy giảm và nguồn điện nền mới chưa sẵn sàng. Theo dự báo của Thứ trưởng Nguyễn Việt Sơn, nhu cầu điện có thể tiếp tục tăng khoảng 10% mỗi năm trên nền cao của năm 2026; năm 2027 đã khó, còn năm 2028 khó hơn. Đây là cảnh báo về khoảng cách giữa tốc độ tăng tiêu thụ và thời điểm các nguồn mới thực sự phát điện.
Áp lực không phân bố đồng đều. Miền Bắc có phụ tải tăng cao, trong khi dự báo El Niño có thể kéo dài tới khoảng tháng 6/2027, làm giảm khả năng hỗ trợ của thủy điện và khiến các đợt nắng nóng trở thành rủi ro cấp điện trực tiếp. Vì vậy, duy trì nguồn cung điện trong hai năm tới sẽ đòi hỏi nhiều hơn việc huy động các tổ máy hiện có hoặc tăng nhập khẩu khi cần. Nếu nguồn điện nền tiếp tục đến chậm, biên an toàn vận hành sẽ bị thu hẹp, đặc biệt trong các giờ cao điểm và khi thời tiết bất lợi.
Nút thắt nằm ở tiến độ, vốn và lưới điện
Nguồn điện mới không thể bù thiếu hụt nếu dự án mắc kẹt trước khi xây dựng hoặc không thể truyền tải điện tới nơi cần dùng. Nhiều dự án nguồn và lưới hiện vướng cơ chế, mặt bằng và vốn; các dự án điện khí, điện gió ngoài khơi và đường dây truyền tải còn gặp trở ngại về giá, hợp đồng mua bán điện và thu xếp vốn. Đây không phải những chi tiết hành chính bên lề: mỗi trì hoãn đều có thể làm lệch thời điểm bổ sung công suất so với lúc nhu cầu tăng. Thêm vào đó, tỷ lệ nhập khẩu ròng năng lượng đã lên 43,9% tổng cung năng lượng sơ cấp năm 2025. Mức phụ thuộc này khiến an ninh năng lượng nhạy cảm hơn trước gián đoạn nguồn cung quốc tế. Kết quả giữ điện trong năm qua vì thế không thể thay thế việc tháo gỡ các rào cản dự án.
Kế hoạch đầu tư chỉ tạo ra khác biệt nếu biến thành nhà máy, đường dây và năng lực vận hành đúng hạn. EVN dự kiến dành khoảng 830.000 tỷ đồng trong giai đoạn 2026-2030 để phát triển nguồn và lưới điện, đồng thời đặt mục tiêu hoàn thành 15 dự án nguồn với tổng công suất 6.066 MW. Quy mô kế hoạch cho thấy bài toán không chỉ là huy động tiền: cần phối hợp giữa quy hoạch, thủ tục, giải phóng mặt bằng, hợp đồng và tiến độ thi công. Nếu các khâu này vẫn rời rạc, vốn lớn cũng khó giúp nguồn cung đến kịp trước những năm phụ tải tăng mạnh.
Đầu tư phải đi cùng lưu trữ và quản lý phụ tải
Ứng phó không thể chỉ trông vào xây thêm nhà máy. Nguồn điện, lưới truyền tải và pin lưu trữ cần được phát triển như một hệ thống thống nhất: nguồn mới tạo thêm sản lượng, lưới đưa điện tới đúng khu vực, còn pin giúp chuyển điện năng theo thời điểm và hỗ trợ cân bằng vận hành. EVN đang đẩy nhanh đầu tư pin lưu trữ, với mục tiêu nâng quy mô hệ thống BESS tại miền Bắc lên khoảng 1.734 MW vào cuối năm 2027. Đây là hướng đi cần thiết, nhất là khi phụ tải miền Bắc tăng cao, nhưng lưu trữ không thể thay thế nguồn điện nền hoặc bù đắp mãi cho tiến độ dự án chậm. Hiệu quả còn phụ thuộc vào việc triển khai kịp thời và tích hợp phù hợp với lưới.
Phía cầu cũng phải trở thành một phần của phương án bảo đảm điện. EVN đặt mục tiêu tiết kiệm tối thiểu 3% điện năng tiêu thụ cả năm và 10% trong các tháng cao điểm nắng nóng, đồng thời khuyến khích điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ và điều chỉnh phụ tải. Những biện pháp này không thể thay cho đầu tư hạ tầng, nhưng có thể giảm đỉnh tiêu thụ và giúp hệ thống có thêm dư địa khi nguồn cung căng thẳng. Cần nhìn tiết kiệm điện như một phần của an ninh năng lượng, không phải lời kêu gọi nhất thời chỉ xuất hiện khi trời nóng.
Giữ điện hôm nay chưa đủ bảo đảm ngày mai
Việt Nam đã giữ được nguồn cung điện trong một năm khó khăn chưa có tiền lệ, qua đó bảo vệ sinh hoạt và hoạt động kinh tế khỏi cảnh cắt điện luân phiên. Nhưng bước tiếp theo khó hơn: nhu cầu tiếp tục tăng, rủi ro thời tiết còn hiện hữu, trong khi nhiều dự án nguồn và lưới chưa vượt qua được vướng mắc về vốn, mặt bằng và thủ tục. Mục tiêu cung ứng đủ điện trong năm 2027 và 2028 vì thế phụ thuộc vào khả năng biến kế hoạch thành công suất thực tế, đồng thời mở rộng lưới và triển khai pin lưu trữ đúng lúc. Kết luận cần rõ ràng: thành công của năm qua là nền tảng đáng quý, không phải lý do để chủ quan. Muốn an ninh năng lượng theo kịp tăng trưởng, phải tháo nút thắt dự án ngay, đầu tư đồng bộ và giảm áp lực phụ tải trước khi khoảng đệm của hệ thống cạn đi.
