Giữ điện giữa cú sốc chưa từng có
An ninh năng lượng là khả năng bảo đảm nguồn điện và nhiên liệu ổn định, đủ đáp ứng nhu cầu của người dân và nền kinh tế trước biến động thời tiết, thị trường và chuỗi cung ứng. Năm 2026, Việt Nam đã giữ đủ điện trong một năm hệ thống năng lượng chịu cú sốc lớn nhất nhiều thập kỷ, theo Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Việt Sơn tại Diễn đàn An ninh năng lượng Quốc gia sáng 10/11.
Kết quả ấy đáng ghi nhận, nhưng không nên bị hiểu thành dấu hiệu rằng rủi ro đã được hóa giải. Eo biển Hormuz bị phong tỏa khoảng sáu tháng, trong khi nắng nóng lịch sử và El Niño đẩy phụ tải lên kỷ lục; sản lượng thủy điện dự kiến thấp hơn năm 2025 khoảng 18,5 tỷ kWh. Trong khảo sát 177 quốc gia tính đến ngày 9/11, có 102 nước gặp khó về năng lượng, còn 13 nước giữ được trạng thái ổn định, trong đó có Việt Nam.
Với người dùng, việc không phải cắt điện luân phiên là lợi ích thiết thực nhất. Điện sản xuất và nhập khẩu cả năm ước đạt 356,2 tỷ kWh, tăng hơn 10%, trong khi công suất cực đại lập kỷ lục 57.537 MW. Đây là một kết quả vận hành tốt, không phải giấy bảo đảm cho những mùa hè tiếp theo.
Kết quả ứng phó không xóa được điểm yếu
Báo cáo An ninh năng lượng Việt Nam 2026 cho thấy khả năng ứng phó đã được thử thách trên cả điện lẫn nhiên liệu. Hai nhà máy lọc dầu trong nước tăng sản lượng, nguồn dầu thô được đa dạng hóa, và Việt Nam chưa phải dùng xăng dầu dự trữ quốc gia. Nhà nước cũng chi hơn 64.000 tỷ đồng cho các biện pháp giảm thuế, phí xăng dầu và tạm ứng Quỹ bình ổn giá.
Nhưng nền an ninh năng lượng vẫn có những khoảng trống khó bỏ qua. Nhập khẩu ròng đã chiếm 43,9% tổng cung năng lượng sơ cấp năm 2025; dự trữ xăng dầu mới tương đương khoảng 60 ngày nhập ròng, thấp hơn mục tiêu 90 ngày, còn dầu thô chưa có dự trữ quốc gia. Những con số này cho thấy Việt Nam đã chống chịu được cú sốc vừa qua, nhưng mức độ phụ thuộc bên ngoài khiến lần gián đoạn tiếp theo có thể khó xử lý hơn.
Người tiêu dùng được hưởng lợi khi giá xăng bán lẻ trong nước ngày 26/10 chỉ bằng khoảng 63% bình quân thế giới; từ 1/11, giá bán lẻ điện bình quân giảm 2%, còn 2.159,9037 đồng/kWh chưa gồm thuế giá trị gia tăng. Dù vậy, giữ giá trong tầm kiểm soát không thay thế được việc xây dựng nguồn điện và dự trữ đủ sức chống đỡ lâu dài.
Nhu cầu tăng nhanh, dự án phải theo kịp
Điểm đáng lo nhất trong hai năm tới là nhu cầu điện tăng trên một hệ thống vốn đã chịu tải cao. Điện thương phẩm 10 tháng tăng 9,84%, xấp xỉ tốc độ tăng GDP; riêng phụ tải miền Bắc tăng 14,7% trong tháng 5 và 17,5% trong tháng 6. Khi tăng trưởng kinh tế được đặt mục tiêu từ 10% mỗi năm, tăng nguồn cung không thể là việc làm sau cùng.
Bộ Công Thương cảnh báo năm 2027 sẽ khó khăn và năm 2028 còn khó khăn hơn: nhu cầu điện có thể tiếp tục tăng khoảng 10% trên nền cao, trong khi nguồn điện nền mới chưa kịp vận hành; El Niño có thể kéo dài đến khoảng tháng 6/2027. Công suất cực đại miền Bắc năm 2027 được dự báo ở mức 32.693–34.865 MW. Đây là rủi ro cấp điện cụ thể, không phải cảnh báo xa vời.
Vướng mắc về cơ chế, mặt bằng và vốn đang làm chậm nhiều dự án nguồn lẫn lưới điện. EVN đề nghị địa phương hỗ trợ giải phóng mặt bằng để giữ tiến độ. Trong khi đó, mục tiêu hoàn thành 15 dự án nguồn điện với tổng công suất 6.066 MW cho thấy khối lượng việc cần triển khai rất lớn. Nếu thủ tục và mặt bằng tiếp tục kéo dài, kế hoạch trên giấy sẽ không giúp giảm nguy cơ thiếu điện.
Hai năm tới cần chuyển từ ứng phó sang chuẩn bị
Bài học từ năm 2026 không chỉ là hệ thống đã vượt qua một mùa cao điểm, mà còn là việc chuẩn bị sớm có thể tạo khác biệt. Kế hoạch vận hành theo nhiều kịch bản, sửa chữa tổ máy và đưa công trình lưới vào vận hành đúng thời điểm đã góp phần giữ nguồn cung. Nhưng kết quả đó cần được nối tiếp bằng tiến độ thực tế, thay vì trông chờ một lần nữa vào điều kiện thuận lợi.
Các bước tiếp theo cần tập trung vào gỡ vướng thể chế, chốt mốc tiến độ cho công trình nguồn và lưới bắt buộc vận hành năm 2027, đồng thời nâng khả năng tự chủ nhiên liệu và điều hành dựa trên dữ liệu. Bộ trưởng cũng giao hoàn thiện phương thức vận hành hệ thống điện năm 2027 và đưa công nghệ bản sao số vào vận hành chậm nhất trong quý I/2027. Quản lý nhu cầu điện cũng phải đi cùng bổ sung nguồn: mục tiêu là giảm khoảng 3.000 MW công suất đỉnh tại miền Bắc năm 2027.
Việt Nam đã chứng minh có thể giữ điện trong cú sốc năng lượng, nhưng điều đó chưa đồng nghĩa nguồn cung đã an toàn cho chặng kế tiếp. Khi nhu cầu tiếp tục tăng mà dự án còn mắc ở vốn, mặt bằng và thủ tục, khó khăn cấp điện sẽ phụ thuộc vào tốc độ biến kế hoạch thành công trình vận hành. Kết luận cần nhớ rất rõ: thành tích năm 2026 là nền tảng, không phải lý do để chủ quan.
