Một bầu trời có thể đã hiện diện trước mắt Van Gogh
Đêm đầy sao là bức tranh năm 1889 của Vincent van Gogh, kết hợp quan sát bầu trời, ký ức và trí tưởng tượng trong thời gian ông điều trị tại một bệnh viện ở miền nam nước Pháp. Nghiên cứu mới của các nhà khoa học Hàn Quốc đề xuất rằng tác phẩm có thể tái hiện bầu trời trước bình minh ngày 22/7/1889. Đây là giả thuyết hấp dẫn không phải vì nó biến tranh thành bản ghi thiên văn chính xác, mà vì nó cho phép kiểm tra xem những hình ảnh trên toan có điểm tựa trong một cảnh trời cụ thể hay không. Bức tranh Van Gogh với trăng lưỡi liềm, những ngôi sao lớn và các dải xoáy xanh trắng vốn thường được hiểu như sự pha trộn giữa cảnh nhìn thấy và sáng tạo nghệ thuật. Góc nhìn thiên văn học bổ sung một cách kiểm chứng, nhưng không thể giải quyết thay lịch sử nghệ thuật mọi câu hỏi về ý định của họa sĩ.
Nhóm nghiên cứu xác định một khu vực đồi ở phía tây nam khuôn viên bệnh viện gần Saint-Rémy-de-Provence dựa trên một bức vẽ phong cảnh khác của Van Gogh. Sau đó, họ mô phỏng bầu trời tại địa điểm ấy vào thời điểm được đề xuất. Mặt Trăng, Sao Kim và cụm sao Hyades có vị trí tương đối được cho là gần với bố cục trong tranh; phân tích thời tiết cũng cho thấy trời có thể đủ quang đãng để quan sát các thiên thể này. Điều đó khiến mốc tháng 7 đáng để xem xét, nhưng không chứng minh Van Gogh đứng trước cửa sổ và chép lại chính xác một khoảnh khắc. Mô phỏng cho thấy điều gì có thể xuất hiện trên bầu trời; việc họa sĩ đã nhìn thấy, ghi nhớ và chuyển hóa nó ra sao vẫn là câu hỏi khác.
Đối chiếu hình dạng, không đòi tranh giống ảnh chụp
Điểm đáng chú ý trong phương pháp là nhóm không yêu cầu các ngôi sao trên tranh giữ nguyên kích thước, vị trí hay góc xoay như ngoài đời. Họ sử dụng phân tích hình dạng Procrustes để loại bỏ những khác biệt ấy rồi so sánh cấu trúc tương đối của các điểm. Cách làm này phù hợp với hội họa: Van Gogh có thể phóng lớn, thu nhỏ hoặc xoay nghiêng một nhóm sao theo bố cục và ý đồ nghệ thuật. Khi áp dụng phép so sánh, năm ngôi sao nổi bật trong phần trung tâm được cho là có cách sắp xếp gần với một phần của Hyades, cụm sao thuộc chòm Kim Ngưu. Như vậy, lập luận không phải “tranh giống hệt bầu trời”, mà là một mẫu hình trong tranh có thể giữ lại cấu trúc của thiên thể thật sau khi đã được cách điệu.
Khác biệt đó quan trọng vì nó tránh đồng nhất quan sát với sao chép. Nhóm nghiên cứu cho rằng Van Gogh có thể đã cách điệu bầu trời từng thấy, thay vì tạo ra toàn bộ cảnh trời từ trí tưởng tượng. Nhưng phép đối chiếu hình dạng chỉ cho thấy sự tương đồng có thể đo được; nó không xác định chắc chắn họa sĩ đã nhìn cụm sao nào, vào đêm nào, hay có chủ ý đưa chúng vào tranh. Cách đọc thuyết phục hơn là xem bầu trời Van Gogh như một cuộc gặp giữa quan sát và lựa chọn nghệ thuật. Thiên văn học giúp kiểm tra một phần cấu trúc thị giác, còn tranh vẫn là tác phẩm sáng tạo chứ không phải bản đồ sao.
Vì sao mốc ngày 22 tháng 7 vẫn còn gây tranh luận
Giả thuyết tháng 7 đặt ra thách thức với niên đại thường được chấp nhận: Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại ở New York xác định tác phẩm được vẽ vào giữa tháng 6/1889, một phần dựa trên thư Van Gogh gửi em trai Theo. Nhóm nghiên cứu cho rằng hình dạng Mặt Trăng vào tháng 6 không phù hợp bằng vầng trăng lưỡi liềm trong tranh, trong khi bầu trời ngày 22/7 có những điểm tương đồng đáng chú ý. Tuy nhiên, Van Gogh sáng tác trong xưởng vẽ tại bệnh viện, dựa trên bản phác thảo và trí nhớ; bầu trời trong tranh có thể kết hợp hình ảnh từ nhiều đêm khác nhau. Vì thế, một phép khớp tốt không đủ để bác bỏ niên đại dựa trên tư liệu hay xác định khoảnh khắc sáng tác.
Các chuyên gia độc lập cũng nhấn mạnh rằng họa sĩ có thể chủ động thay đổi thiên thể vì cảm xúc và bố cục. Nhà thiên văn học Ulrike Kuchner nhận định Van Gogh có lẽ kết hợp “trí tưởng tượng” với “quan sát”. Điều đó không làm nghiên cứu mất giá trị; trái lại, nó đặt kết quả đúng giới hạn. Một điểm giống nhau giữa tranh và mô phỏng là manh mối, không phải bằng chứng kết luận về nguồn cảm hứng. Muốn xác quyết hơn, cần đặt phép đối chiếu thiên văn cạnh thư từ, phác thảo và bối cảnh sáng tác, thay vì xem một ngày cụ thể như lời giải cuối cùng.
Manh mối mới, không phải lời giải cuối cùng
Giá trị lớn nhất của nghiên cứu nằm ở cách nó nối hội họa với thiên văn học mà không buộc phải chọn giữa “vẽ thật” và “bịa ra”. Đêm đầy sao có thể lưu giữ một cấu trúc bầu trời từng được quan sát, đồng thời biến đổi nó bằng trí nhớ, cảm xúc và chủ ý tạo hình. Phép so sánh với Hyades làm giả thuyết ngày 22/7/1889 trở nên đáng khảo sát, nhưng chính giới hạn của phương pháp nhắc rằng bức tranh không phải một bản ghi chép khách quan. Ngày tháng ấy hiện chỉ là manh mối mới để tìm hiểu nguồn cảm hứng phía sau kiệt tác.
Vì vậy, cách đọc cân bằng không phải khẳng định các nhà khoa học đã giải mã dứt điểm bầu trời Van Gogh, cũng không gạt bỏ kết quả vì tranh đã được cách điệu. Nghiên cứu cho thấy có thể đặt những chi tiết nghệ thuật cạnh bầu trời lịch sử, rồi kiểm tra mức độ tương đồng bằng phương pháp rõ ràng. Nhưng câu hỏi Van Gogh đã thấy gì và đã biến điều đó thành hình ảnh ra sao vẫn mở. Chính khoảng cách giữa bằng chứng thiên văn và lựa chọn nghệ thuật khiến giả thuyết này đáng chú ý, đồng thời chưa thể trở thành kết luận chắc chắn.
