AI tạo cơ hội, nhưng lợi ích không tự chia đều
Khoảng cách số là sự chênh lệch giữa những người có thể tiếp cận, sử dụng và làm chủ công nghệ số với những người thiếu kết nối, thiết bị, kỹ năng hoặc nguồn lực để tham gia.
AI có thể giúp doanh nghiệp xử lý dữ liệu nhanh hơn, tự động hóa một số công việc và phát triển sản phẩm, dịch vụ mới trong các lĩnh vực từ sản xuất, tài chính đến giáo dục, y tế và quản lý công. Nhưng cơ hội ấy không tự động đến với mọi người. Năng lực tính toán, dữ liệu và vốn đầu tư hiện tập trung ở một số nền kinh tế, trong khi nhiều nơi còn thiếu điện ổn định, hạ tầng mạng, lao động có kỹ năng và thể chế phù hợp. Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới, các nền kinh tế thu nhập cao vẫn chiếm ưu thế về đổi mới AI, năng lực tính toán và vốn dành cho các công ty khởi nghiệp. Vì vậy, tranh luận về AI và bất bình đẳng không chỉ là chuyện ai sở hữu mô hình tốt nhất, mà còn là ai có thể biến công cụ thành năng suất và cơ hội thực tế.
Kết nối và kỹ năng quyết định ai được tham gia
Tiếp cận công nghệ không dừng ở việc có sóng Internet. Người dùng còn cần thiết bị phù hợp, chi phí kết nối trong khả năng chi trả, cơ hội học tập và nơi để thực hành. Theo số liệu Ngân hàng Thế giới được nêu trong báo cáo về nền tảng AI năm 2025, tỷ lệ người dùng Internet là 93% tại các nước thu nhập cao, so với 54% ở nhóm thu nhập trung bình thấp và 27% ở nhóm thu nhập thấp. Trên phạm vi toàn cầu, khoảng 2,2 tỷ người vẫn chưa kết nối Internet; châu Phi và Mỹ Latinh cộng lại chỉ chiếm 3,3% năng lực trung tâm dữ liệu.
Khoảng cách ấy biến thành bất lợi trong học tập và việc làm: người thiếu kỹ năng số khó tiếp cận khóa học, công cụ hỗ trợ học tập hay những nghề đang thay đổi vì tự động hóa. Nếu chỉ tính số người có mạng mà bỏ qua khả năng sử dụng có mục đích, chính sách sẽ đo sai vấn đề. Thu hẹp khoảng cách số đòi hỏi đầu tư đồng thời vào kết nối, thiết bị, năng lực tính toán, dữ liệu phù hợp và kỹ năng.
Phụ nữ và trẻ em gái cần hơn một thiết bị
Ở Việt Nam, chỉ khoảng 36% thanh thiếu niên từ 15 đến 24 tuổi có kỹ năng số cơ bản; trong nhóm thanh thiếu niên dân tộc thiểu số tại vùng sâu, vùng núi, tỷ lệ này chỉ là 8%. Những khoảng thiếu hụt như vậy tác động đặc biệt rõ đến trẻ em gái khi điều kiện học tập, cơ hội thực hành và định kiến giới cùng giới hạn lựa chọn. Quan niệm rằng kỹ thuật, lập trình hay công nghệ phù hợp với nam giới hơn có thể làm giảm kỳ vọng của gia đình và sự tự tin của các em. Khi việc học tiếp đã khó, cánh cửa vào các ngành khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học cũng hẹp lại.
An toàn là một phần của khả năng tham gia, không phải vấn đề phụ. Bắt nạt trực tuyến, lừa đảo, phát tán thông tin cá nhân và hình ảnh giả mạo bằng AI có thể khiến phụ nữ, trẻ em gái bị quấy rối hoặc rút lui khỏi môi trường số. Chiến dịch “Kiến tạo tương lai số - She Codes the Future”, diễn ra từ ngày 20/10 đến 20/11/2026, kêu gọi cộng đồng cùng thu hẹp khoảng cách công nghệ cho phụ nữ và trẻ em gái. Đây là hướng đi đáng ủng hộ, nhưng cần gắn hoạt động nâng kỹ năng với hỗ trợ học tập, hình mẫu nghề nghiệp và bảo vệ an toàn trực tuyến.
Thu hẹp khoảng cách là điều kiện để cùng hưởng lợi
Thiếu kỹ năng hôm nay có thể trở thành bất lợi nghề nghiệp ngày mai, khi AI và chuyển đổi số làm thay đổi thị trường lao động. Vì vậy, thu hẹp khoảng cách số không nên bị xem là một chương trình phụ bên cạnh cuộc đua AI: đó là điều kiện để nhiều cộng đồng, doanh nghiệp và nền kinh tế tham gia vào cuộc đua ấy, thay vì chỉ tiêu thụ công cụ do nơi khác tạo ra. Mở rộng kết nối, giảm rào cản chi phí, tăng cơ hội học và thực hành sẽ giúp AI phục vụ nhiều nhu cầu địa phương hơn, đồng thời bồi đắp năng lực đổi mới.
Một bước tiếp nối cụ thể là kế hoạch của VSF, thông qua Quỹ Tương lai số, triển khai bốn khóa tập huấn cho 200 học sinh trong vòng một năm sau chiến dịch. Nội dung dự kiến gồm kỹ năng số, sử dụng AI trong học tập, an toàn mạng và định hướng nghề nghiệp; chiến dịch cũng đặt mục tiêu huy động tối đa 600 triệu đồng. Giá trị của kế hoạch không chỉ nằm ở số người được tập huấn, mà ở việc tạo cơ hội để các em thực hành và tự tin lựa chọn tương lai.
AI có tiềm năng nâng năng suất và mở lối cho đổi mới, nhưng nếu hạ tầng, kỹ năng và tiếng nói vẫn tập trung trong tay một số ít, công nghệ sẽ khuếch đại bất bình đẳng thay vì giảm bớt nó. Muốn nhiều người cùng hưởng lợi, cần xem phụ nữ, trẻ em gái và các cộng đồng còn ít cơ hội là người tham gia kiến tạo tương lai công nghệ, không chỉ là đối tượng được hỗ trợ.
