AI mở cửa tăng trưởng, nhưng không tự chia đều cơ hội
AI và khoảng cách số là mối quan hệ giữa khả năng tiếp cận, sử dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo với chênh lệch về kết nối, thiết bị, năng lượng và kỹ năng giữa các cá nhân, cộng đồng và quốc gia. Làn sóng AI đang định hình lại năng lực cạnh tranh kinh tế, đồng thời mở ra cơ hội thúc đẩy tăng trưởng xã hội và kinh tế; nhưng lợi ích sẽ không tự động đến với mọi nơi như nhau.
Công cụ AI có thể nâng năng suất và hỗ trợ việc làm trong các lĩnh vực từ nông nghiệp, năng lượng, y tế đến du lịch và sản xuất. Với người dân, giá trị không nhất thiết nằm ở những hệ thống đồ sộ: ứng dụng nhỏ, chi phí thấp, được thiết kế theo nhu cầu địa phương có thể cải thiện dịch vụ y tế, giáo dục và tư pháp cho hàng triệu người. Vì vậy, câu hỏi thiết thực không phải nước nào xây được mô hình lớn nhất, mà là ai có thể đưa công nghệ hữu ích vào đời sống. Đây là cơ hội từ AI đáng theo đuổi — và cũng là thước đo xem tăng trưởng công nghệ có phục vụ cộng đồng rộng rãi hay chỉ củng cố lợi thế sẵn có.
Khoảng cách kết nối quyết định ai được hưởng lợi
Bất bình đẳng số không chỉ là chuyện một nơi có sóng mạng còn nơi khác thì không. Khả năng mua thiết bị và dữ liệu, tiếp cận điện ổn định, sử dụng internet và có kỹ năng công nghệ đều quyết định người dân có thể tham gia nền kinh tế số hay không. Chênh lệch này đã hiện rõ: tỷ lệ dân số dùng internet ở các nước thu nhập thấp là 23%, so với 94% tại nhóm nước thu nhập cao. Ngay cả khi khu vực có phủ sóng, người dân vẫn có thể đứng ngoài vì thiếu điện thoại thông minh, không đủ khả năng trả phí dữ liệu hoặc chưa có kỹ năng căn bản.
AI ở nước đang phát triển còn vướng những điểm nghẽn sâu hơn: điện, kết nối, dữ liệu, nhân lực và thể chế. Khi công nghệ tiên tiến tập trung ở một số ít quốc gia và tập đoàn, các nền kinh tế thiếu điều kiện dễ chỉ còn vai trò gia công hoặc tiêu thụ sản phẩm. Đó không chỉ là mất cơ hội kinh doanh; nó còn làm tăng phụ thuộc vào nền tảng, dữ liệu và công nghệ từ bên ngoài. Nếu không thu hẹp khoảng cách tiếp cận, AI có thể khuếch đại bất bình đẳng thay vì giúp thu hẹp chênh lệch phát triển.
Ưu tiên hạ tầng số trước cuộc đua mô hình lớn
Nhóm Ngân hàng Thế giới (WBG) vừa công bố chiến lược số đầu tiên, hướng tới hỗ trợ các nước đang phát triển mở rộng kết nối internet, giảm chi phí thiết bị và dữ liệu, phát triển dịch vụ số, nâng kỹ năng và chuẩn bị nền tảng để tiếp nhận AI. Đây là hướng đi đúng vì đặt điều kiện phổ cập trước tham vọng chạy đua xây dựng những hệ thống tốn kém. Theo định hướng này, số hóa có thể cải thiện năng suất và mở rộng việc làm trong nhiều ngành; quan trọng hơn, nó giúp người dân có con đường thực tế để tiếp cận dịch vụ và cơ hội mới.
Các nền kinh tế không nhất thiết phải đầu tư vào mô hình AI khổng lồ hay trung tâm dữ liệu quy mô lớn mới có thể hưởng lợi. WBG nhấn mạnh những công cụ nhỏ, chi phí thấp và phù hợp nhu cầu có thể hỗ trợ y tế, giáo dục, tư pháp. Điều đó gợi ra thứ tự ưu tiên rõ ràng: bảo đảm điện và kết nối đáng tin cậy, làm cho thiết bị và dữ liệu dễ tiếp cận hơn, rồi đầu tư vào kỹ năng và dịch vụ phù hợp. Hạ tầng số không phải phần phụ của chính sách AI; đó là nền móng để công nghệ tạo ra lợi ích ngoài một nhóm doanh nghiệp hoặc đô thị thuận lợi.
Biến cơ hội thành năng lực phát triển lâu dài
Mở rộng truy cập là điều kiện cần, nhưng chưa đủ. Các nước đang phát triển còn phải giúp doanh nghiệp, cơ quan công quyền và người lao động biến kết nối thành năng lực ứng dụng: đào tạo kỹ năng số, xây dựng dịch vụ phù hợp, cải thiện khả năng sử dụng dữ liệu và chuẩn bị thể chế cho công nghệ mới. Nếu chỉ nhập công cụ mà không phát triển nhân lực và năng lực trong nước, họ có nguy cơ phụ thuộc lâu dài vào nền tảng bên ngoài, thay vì tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị công nghệ cao.
Giới chuyên gia cho rằng nếu hành động ngay, AI có thể giúp các nước đang phát triển rút ngắn chặng đường phát triển kéo dài cả trăm năm xuống còn một thập niên. Đó là triển vọng, không phải kết quả được bảo đảm: thiếu điện, mạng và kỹ năng có thể khiến lời hứa ấy chỉ đến với một bộ phận nhỏ. Kết luận cần dứt khoát: muốn tận dụng làn sóng AI, các chính phủ phải xem thu hẹp khoảng cách số là ưu tiên phát triển cốt lõi. Khi hạ tầng, khả năng chi trả và kỹ năng cùng được cải thiện, AI mới có cơ hội nâng chất lượng dịch vụ và mở rộng tăng trưởng cho số đông.
