Một nơi chăm sóc ban ngày, không thay thế gia đình
Điểm chăm sóc ban ngày tại cộng đồng là nơi người cao tuổi có thể được theo dõi sức khỏe, tập phục hồi chức năng và tham gia sinh hoạt trong ngày, rồi trở về nhà với gia đình. Mô hình này không thay thế người thân hay bệnh viện; giá trị của nó nằm ở việc lấp khoảng trống chăm sóc giữa hai nơi.
TPHCM đang hướng đến nhân rộng các điểm chăm sóc ban ngày trước nhu cầu chăm sóc người cao tuổi ngày càng lớn. Thành phố hiện có gần 1,573 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm 11,4% dân số; quy mô ấy khiến giải pháp chỉ dựa vào gia đình khó đáp ứng mọi nhu cầu. Khi con cháu đi làm, người cao tuổi có thể phải ở nhà một mình, trong khi bệnh mạn tính, hạn chế vận động hoặc nhu cầu phục hồi đòi hỏi hỗ trợ đều đặn. Vì vậy, chăm sóc tại cộng đồng nên được xem là một phần thiết yếu của hệ thống, chứ không phải hoạt động sinh hoạt bổ trợ.
Sức khỏe đi cùng kết nối xã hội
Một điểm chăm sóc tốt cần làm được nhiều hơn việc trông nom. Người cao tuổi có thể được đánh giá sức khỏe và khả năng vận động, tham gia bài tập phù hợp thể trạng, đồng thời giao lưu với người cùng lứa tuổi. Sự kết hợp này quan trọng vì sức khỏe người cao tuổi không chỉ phụ thuộc vào điều trị bệnh mà còn chịu ảnh hưởng của vận động, dinh dưỡng và đời sống tinh thần.
Câu chuyện của bà Nguyễn Thị Viên, 84 tuổi, cho thấy giá trị của việc có bạn bè và hoạt động đều đặn: bà từng quanh quẩn ở nhà khi các con đi làm, nay đến cơ sở chăm sóc ban ngày để tập luyện và trò chuyện. Bà chia sẻ: “Ở nhà một mình buồn lắm, con cái đi làm hết. Đến đây có bạn, có bè, không khí lúc nào cũng vui vẻ”. Với người cần phục hồi, hướng dẫn chuyên môn còn giúp duy trì khả năng vận động và sinh hoạt độc lập. Lợi ích vì thế đến với cả người cao tuổi lẫn gia đình.
Cầu nối giữa gia đình, y tế cơ sở và bệnh viện
Điểm chăm sóc ban ngày phát huy hiệu quả khi vận hành như một mắt xích trong mạng lưới y tế địa phương. Theo định hướng của đề án tại TPHCM, người cao tuổi được theo dõi sức khỏe, phục hồi chức năng và sinh hoạt trong ngày trước khi trở về gia đình; điểm chăm sóc kết nối với trạm y tế và bệnh viện để phát hiện bất thường, chuyển điều trị hoặc hỗ trợ phục hồi khi cần. Như vậy, gia đình không phải tự đảm đương mọi việc, còn bệnh viện có thể tập trung hơn vào chẩn đoán và điều trị.
Muốn mô hình đáng tin cậy, cần xác định rõ nhóm người được tiếp nhận, khả năng hỗ trợ người có bệnh nền hoặc phụ thuộc nhiều, cùng quy trình an toàn. Nhân viên phải biết nhận diện dấu hiệu bất thường, sơ cứu và phối hợp với cơ sở y tế. Tại Khánh Hòa, gần 350 người cao tuổi, cán bộ chuyên trách và cộng tác viên đã tham gia tập huấn về chăm sóc tại cộng đồng, với nội dung gồm bệnh thường gặp như tăng huyết áp, tiểu đường, bệnh xương khớp, tim mạch, dinh dưỡng và vận động. Đây là nền tảng cần thiết để chăm sóc địa phương không dừng ở việc tập hợp người cao tuổi.
Nhân rộng phải đi cùng chất lượng và khả năng tiếp cận
Nhu cầu lớn khiến việc mở rộng là cần thiết, nhưng số lượng điểm chăm sóc không thể là thước đo duy nhất. Cơ sở thí điểm tại TPHCM có quy mô 20 giường, tiếp nhận tối đa 20 người mỗi ngày, trong khi đã có hơn 300 lượt đăng ký. Khoảng cách giữa nhu cầu và khả năng tiếp nhận đặt ra yêu cầu về nhân lực, tiêu chuẩn an toàn và cách tổ chức phù hợp với mức độ phụ thuộc khác nhau.
Địa phương cũng cần xây dựng môi trường thân thiện, nơi người cao tuổi được tôn trọng và tiếp tục phát huy vai trò trong gia đình, cộng đồng. Định hướng tại Khánh Hòa gồm khám sức khỏe định kỳ, quản lý bệnh không lây nhiễm, khám và điều trị tại nơi ở cho người cô đơn hoặc bệnh nặng khó đi lại, đồng thời phát triển mô hình chăm sóc tại nhiều xã, phường. Kinh phí cũng cần được phân định rõ giữa khám chữa bệnh, phục hồi chức năng với sinh hoạt, ăn uống và chăm sóc để người thu nhập thấp không bị gạt khỏi dịch vụ.
Điểm chăm sóc ban ngày chỉ thực sự trở thành điểm tựa khi bổ sung được cho gia đình, phối hợp chặt với y tế và bảo đảm chất lượng ở từng địa phương. TPHCM có lý do rõ ràng để nhân rộng mô hình, nhưng mở rộng bền vững phải bắt đầu từ nhân lực được đào tạo, quy trình an toàn và khả năng tiếp cận công bằng. Đó mới là cách chăm sóc người cao tuổi vừa hỗ trợ sức khỏe, vừa giúp họ duy trì kết nối và phẩm giá.
