Chăm sóc ban ngày: ở giữa gia đình và cơ sở y tế
Chăm sóc ban ngày là mô hình người cao tuổi đến một điểm sinh hoạt để được theo dõi sức khỏe, tập luyện, phục hồi chức năng và giao lưu trong ngày, rồi trở về nhà với gia đình. Đây là một cách tổ chức chăm sóc thiết thực: người lớn tuổi có hỗ trợ chuyên môn và bạn bè đồng trang lứa, còn gia đình vẫn giữ vai trò gần gũi trong đời sống hằng ngày. TP.HCM đang hướng đến nhân rộng các điểm chăm sóc ban ngày tại cộng đồng trước nhu cầu ngày càng lớn. Cuối tháng 9-2026, Lực lượng Thanh niên xung phong TP.HCM phối hợp với Bệnh viện Phục hồi chức năng và Điều trị bệnh nghề nghiệp TP.HCM tổ chức hội thảo nhằm hoàn thiện đề án xây dựng các cơ sở này.
Lý do mô hình cần được tính đến sớm rất rõ: già hóa dân số làm tăng nhu cầu chăm sóc, trong khi con cháu thường đi làm cả ngày và khó bố trí người hỗ trợ thường xuyên, nhất là với người mắc bệnh mạn tính, hạn chế vận động hoặc cần phục hồi lâu dài. Chăm sóc người cao tuổi vì thế không thể chỉ đặt lên vai gia đình hoặc chờ đến lúc phải nhập viện. Một điểm ban ngày có thể lấp khoảng trống giữa hai lựa chọn ấy, miễn là hoạt động được tổ chức an toàn và gắn với dịch vụ y tế phù hợp.
Sức khỏe được chăm sóc, sự cô đơn cũng được nhìn thấy
Giá trị của mô hình không chỉ nằm ở bài tập hay việc theo dõi thể trạng. Với nhiều người cao tuổi, được gặp bạn bè và có lịch sinh hoạt đều đặn cũng giúp ngày sống bớt quẩn quanh. Bà Nguyễn Thị Viên, 84 tuổi, được con đưa đến cơ sở mỗi sáng để tập luyện, thư giãn và trò chuyện; bà nói ở nhà một mình buồn, còn đến đây thì có bạn bè và không khí vui vẻ. Trường hợp bà Thái Thu Tâm cho thấy một lợi ích khác: sau khi bệnh làm hạn chế khả năng vận động, bà tiếp tục tập đi, đứng và ngồi dưới hướng dẫn chuyên môn; chồng bà nhận thấy sức khỏe cải thiện và tinh thần phấn chấn hơn.
Một người tham gia mô hình tại TP.HCM cũng chia sẻ rằng sau khi sinh hoạt cùng những phụ nữ khác, bà bớt cô đơn, cơ thể linh hoạt hơn, tinh thần vui hơn và ngủ ngon hơn. Những trải nghiệm này nhắc rằng sức khỏe người cao tuổi bao gồm cả thể chất lẫn tinh thần. Tại các điểm chăm sóc, người tham gia có thể vận động phù hợp với thể trạng và được đánh giá sức khỏe, khả năng vận động để xây dựng phương án hỗ trợ. Tuy nhiên, hoạt động tập thể không thay thế điều trị; điểm mạnh của mô hình là giúp việc chăm sóc hằng ngày có cấu trúc hơn, đồng thời tạo cơ hội phát hiện khi nhu cầu hỗ trợ thay đổi.
Quy mô cần đi cùng năng lực chăm sóc
Thách thức lớn nhất không phải là thuyết phục người dân về lợi ích, mà là bảo đảm đủ chỗ và đủ nhân lực để duy trì chất lượng. TP.HCM hiện có gần 1,573 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm 11,4% dân số; dự báo con số này vượt 3 triệu vào năm 2038 và hơn 4,6 triệu vào năm 2048. Trong khi đó, cơ sở thí điểm được tổ chức với 20 giường, tiếp nhận tối đa 20 người mỗi ngày, còn số lượt đăng ký đã vượt 300. Khoảng cách ấy cho thấy nhân rộng là cần thiết, nhưng mở thêm điểm mà thiếu nhân viên chuyên môn, quy trình đánh giá và kết nối chuyển tuyến sẽ chỉ chuyển áp lực từ gia đình sang một dịch vụ quá tải.
Bài học về chăm sóc cộng đồng không chỉ giới hạn ở một thành phố. Tại Thanh Hóa, từ năm 2020 đến nay, gần 1,6 triệu lượt người cao tuổi được khám sức khỏe định kỳ; 375.650 người được sàng lọc bệnh về mắt, trong đó 35.670 người được phẫu thuật thay thủy tinh thể miễn phí. Đây là minh chứng cho vai trò của hoạt động chủ động và liên tục, bên cạnh những điểm sinh hoạt ban ngày. Mạng lưới tốt cần nối được gia đình, cộng đồng, y tế cơ sở và bệnh viện; mỗi nơi đảm nhiệm phần việc phù hợp, thay vì kỳ vọng một trung tâm giải quyết mọi nhu cầu.
Nhân rộng phải bắt đầu từ nơi người cao tuổi sống
Theo định hướng của đề án, các điểm chăm sóc sẽ là cầu nối giữa gia đình, y tế cơ sở và bệnh viện: người cao tuổi được theo dõi sức khỏe, phục hồi chức năng, tham gia sinh hoạt ban ngày rồi trở về với gia đình. Cách làm này đáng ủng hộ vì giữ được nhịp sống quen thuộc, đồng thời giúp người thân có thời gian làm việc và yên tâm hơn. Nhưng để sự kết nối không dừng ở khẩu hiệu, cần có thông tin sức khỏe được cập nhật, hướng dẫn rõ cho gia đình và cơ chế chuyển người tham gia đến cơ sở y tế khi cần.
Hà Nội cũng đặt mục tiêu đến năm 2030 có 70% xã, phường có ít nhất một cơ sở hoặc điểm chăm sóc ban ngày; thành phố dự kiến thí điểm mô hình dưỡng lão bán trú tại địa phương, sau đó đánh giá và rút kinh nghiệm trước khi mở rộng. Kinh nghiệm đó gợi ra một nguyên tắc cho TP.HCM: phát triển theo nhu cầu từng khu vực, gần nơi cư trú và có đánh giá chất lượng, thay vì chỉ chạy theo số lượng điểm mới. Trước xu hướng già hóa dân số, chăm sóc ban ngày không thay thế gia đình hay bệnh viện; mô hình phát huy giá trị khi kết nối được cả hai, để người cao tuổi sống khỏe hơn trong cộng đồng và vẫn trở về mái nhà của mình.
