Hai tiếng nói, hai cách nhìn con người
Di sản của Ryu Murakami và Tetsuya Chiba là hai cách kể chuyện khác biệt, một bên phơi mở những vùng tối của xã hội, bên kia đặt con người trước thử thách và khát vọng vươn lên. Ryu Murakami qua đời ở tuổi 74 vào ngày 17/10; họa sĩ Tetsuya Chiba mất lúc 18 giờ ngày 22/10 tại một bệnh viện ở Tokyo, thông tin được công bố ngày 27/10. Hai tin buồn trong cùng tháng gợi một cuộc gặp đáng suy ngẫm giữa văn chương và manga: cả hai không né tránh những va đập của đời sống, nhưng chọn ngôn ngữ riêng để đối diện chúng. Nhìn lại họ không nên chỉ là điểm danh giải thưởng hay tác phẩm nổi tiếng. Điều đáng nhớ hơn là sự khác biệt trong cách mỗi người biến bất an, nỗ lực và lựa chọn thành chất liệu kể chuyện.
Ryu Murakami nhìn thẳng vào mặt trái
Ryu Murakami cùng Haruki Murakami và Banana Yoshimoto được xem là “tam trụ” của văn học Nhật Bản đương đại. Nhưng vị trí ấy không đến từ sự dễ chịu: văn chương của ông sắc sảo, táo bạo, đào sâu vào những mặt trái thời đại bằng nhịp kể lạnh và trực diện. Sinh năm 1952 tại Nagasaki, ông chịu ảnh hưởng của văn hóa đại chúng Mỹ, đặc biệt là punk rock; tiểu thuyết đầu tay Màu xanh trong suốt khắc họa cuộc sống buông thả của một nhóm người trẻ. Ra mắt năm 1976, sách bán hơn một triệu bản, đem về giải Gunzo cho tác giả mới và giải Akutagawa, rồi được dịch ra hơn 20 ngôn ngữ. Những con số ấy nói lên sức lan tỏa, nhưng giá trị riêng của Murakami nằm ở việc ông không làm dịu những gì khiến người đọc khó chịu. Hơn 30 tiểu thuyết và các phim chuyển thể do ông đạo diễn cho thấy ông theo đuổi chất liệu gai góc qua nhiều hình thức.
Tetsuya Chiba đưa nghị lực vào manga
Nếu Murakami thường kéo độc giả xuống những góc khuất, Tetsuya Chiba đặt nhân vật vào hành trình rèn luyện, thất bại và tìm hướng đi. Ông hoạt động trong manga gần 70 năm, với nhiều tác phẩm về thể thao, tuổi trẻ và vượt qua thử thách. Với độc giả Việt Nam, Siêu quậy Teppei là một dấu mốc quen thuộc: cậu bé Teppei Uesugi tìm thấy niềm say mê trong kiếm đạo. Còn Ashita no Joe theo chân Joe Yabuki, chàng trai có cuộc đời nhiều biến động, tìm hướng đi qua quyền anh; tác phẩm không chỉ dựa vào những trận đấu mà còn khắc họa xung đột nội tâm và cái giá của khát vọng. Chiba trở thành họa sĩ manga đầu tiên nhận Huân chương Văn hóa Nhật Bản vào năm 2024. Sự ghi nhận ấy có ý nghĩa vì đặt manga vào vị trí xứng đáng trong đời sống văn hóa, thay vì xem đây chỉ là hình thức giải trí.
Một lời tiễn biệt không thể giản lược
Đặt hai sự nghiệp cạnh nhau không có nghĩa là san bằng khác biệt giữa tiểu thuyết gai góc và manga thể thao. Chính khoảng cách ấy làm cuộc chia tay thêm đáng suy ngẫm: Murakami buộc người đọc nhìn vào những rạn nứt xã hội, còn Chiba kể về ý chí con người khi bị thử thách. Một người mở đầu bằng cuốn tiểu thuyết gây tiếng vang quốc tế; người kia dành gần bảy thập niên xây dựng thế giới nhân vật gắn với vận động và trưởng thành. Không cần gán cho họ cùng một thông điệp để thấy cả hai đều nghiêm túc với sức nặng của lựa chọn và hoàn cảnh. Những tác phẩm tiêu biểu của họ vẫn là cách cụ thể nhất để nhớ đến hai nghệ sĩ: đọc lại Màu xanh trong suốt, trở về với Ashita no Joe hay gặp lại Teppei. Sự ra đi khép lại cuộc đời sáng tác của họ; việc đọc và suy ngẫm về những trang viết ấy là lời tri ân thiết thực.
