Xanh hóa xe buýt không chỉ là thay động cơ
Chuyển đổi xe buýt xanh là quá trình thay xe chạy diesel bằng xe điện hoặc phương tiện dùng năng lượng sạch, đồng thời phát triển hạ tầng và dịch vụ để giao thông công cộng trở thành lựa chọn thuận tiện hơn. Hà Nội đang đẩy nhanh việc này theo từng tuyến, với mục tiêu đến năm 2030 toàn mạng lưới dùng xe điện hoặc năng lượng xanh. Đây là hướng đi đáng ủng hộ: xe điện giảm phát thải trực tiếp và tiếng ồn, góp phần cải thiện chất lượng không khí, nhưng giá trị của nó phải được đo cả bằng khả năng phục vụ người dân. Trong tháng 10.2026, Transerco và các đơn vị thành viên dự kiến chuyển đổi 94 xe trên sáu tuyến, đồng thời mở một tuyến mới theo chỉ đạo đẩy nhanh tiến độ.
Những đợt thay xe gần đây cho thấy lộ trình đã đi vào vận hành thực tế. Ngày 15.10, Transerco đưa 15 xe buýt điện VinFast EB8, mỗi xe chở 60 hành khách, vào tuyến 31 Bách Khoa – Chèm để thay toàn bộ xe diesel. Trước đó, ngày 5 và 6.10, 53 xe truyền thống được thay trên các tuyến 22A, 22B, 30 và 50; ngày 8.10, thêm 15 xe điện chạy tuyến 83 Bến xe Gia Lâm – Bến xe Hưng Yên. Việc thay xe theo tuyến giúp người dân nhận ra thay đổi cụ thể, thay vì chỉ nghe mục tiêu xanh hóa như một cam kết xa vời.
Đà chuyển đổi đã rõ, nhưng bài toán đầu tư còn lớn
Quy mô chuyển đổi đang tăng nhanh, song phần đường còn lại không nhỏ. Đến tháng 5.2026, Hà Nội có 856 xe buýt điện và năng lượng xanh, gồm 717 xe điện và 139 xe chạy khí CNG, chiếm 43,8% tổng phương tiện. Riêng Transerco đã đưa 281 xe buýt điện vào 17 tuyến tính đến hết nửa đầu năm 2026. Con số này cho thấy thành phố đã vượt các mốc tỷ lệ đặt ra cho năm 2026, nhưng không đồng nghĩa công việc gần hoàn tất: đội xe còn lại cần được thay thế, trong khi xe mới phải đi kèm nơi sạc và khả năng tổ chức vận hành phù hợp.
Quy mô vốn và hạ tầng là một phép thử thực chất. Đề án giai đoạn 2024–2035 của Transerco dự kiến đầu tư hơn 1.300 xe buýt điện cùng hệ thống trạm sạc, với tổng mức đầu tư khoảng 6.500 tỉ đồng. Đây là số liệu của đề án, không phải bảo đảm rằng vốn và hạ tầng đã sẵn sàng ở mọi điểm khai thác. Doanh nghiệp đang phối hợp với các tổ chức tài chính để huy động nguồn lực, nhưng tiến độ phụ thuộc vào việc phương tiện, trạm sạc và phương án vận hành được triển khai đồng bộ. Nếu một mắt xích chậm, mục tiêu thay xe trước hạn cũng khó chuyển thành dịch vụ ổn định.
Từ nay đến cuối năm 2026, Transerco dự kiến chuyển đổi thêm hơn 200 xe trên 21 tuyến, đưa tỷ lệ phương tiện xanh lên hơn 51% và hướng tới hoàn thành kế hoạch trước thời hạn. Thành phố cũng định hướng mở tuyến ở nơi còn thiếu dịch vụ, một bước cần thiết để xe buýt xanh không chỉ thay phương tiện trên những hành trình hiện có mà còn mở rộng khả năng tiếp cận.
Trải nghiệm hành khách mới quyết định xe buýt có được chọn
Xe buýt điện Hà Nội có thể thay đổi cảm nhận về chuyến đi thường nhật: xe vận hành êm, không gian sạch và tiện nghi hơn. Bà Nguyễn Mai Hằng, người thường xuyên đi làm bằng xe buýt, nhận xét phương tiện mới thuận tiện, sạch sẽ, hiện đại và chất lượng phục vụ được cải thiện. Đây là điểm cộng đáng kể, nhưng không đủ để thuyết phục người dân bỏ xe cá nhân nếu hành trình vẫn mất thời gian hoặc khó kết nối. Với người đi học, đi làm, khoảng cách tới điểm dừng, thời gian chờ và mật độ xe vào giờ cao điểm mới là những yếu tố tác động trực tiếp đến quyết định đi xe buýt.
Vì vậy, chuyển đổi xe buýt không thể chỉ tính bằng số xe điện đưa vào khai thác. Một chiếc xe sạch nhưng điểm dừng xa, chuyến thưa hoặc lịch chạy không khớp nhu cầu sẽ khó trở thành lựa chọn ưu tiên. Hà Nội cần gắn đầu tư phương tiện với thông tin hành trình rõ ràng, kết nối thuận tiện giữa các phương thức và khả năng tiếp cận điểm dừng tốt hơn. Xe cỡ nhỏ cho đường hẹp, ngõ nhỏ cũng có thể giúp mở rộng phạm vi phục vụ, như định hướng thành phố đang nghiên cứu.
Nói cách khác, lợi ích môi trường chỉ phát huy đầy đủ khi xe buýt năng lượng xanh vừa sạch hơn, vừa đáp ứng được nhu cầu đi lại hằng ngày. Nếu chất lượng dịch vụ tiến bộ cùng nhịp với công nghệ, người dân sẽ có lý do thiết thực để chuyển khỏi phương tiện cá nhân; nếu không, xe điện vẫn chủ yếu là một cuộc thay thế đội xe.
Muốn về đích, phải xanh hóa cả hệ thống
Hà Nội đang có đà đáng kể: xe mới liên tục vào tuyến, tỷ lệ phương tiện xanh đã vượt các mốc kế hoạch ban đầu và mục tiêu năm 2030 đã xác định. Nhưng thước đo thành công không nên chỉ là số lượng xe thay diesel. Thành phố cần bảo đảm vốn, trạm sạc, phương tiện và mạng lưới được mở rộng đồng bộ, đồng thời theo dõi thời gian chờ, mức độ tiếp cận và sự thuận tiện qua trải nghiệm thực tế của hành khách.
Kết luận, chuyển đổi xe buýt là cơ hội để giảm ô nhiễm và nâng chất lượng giao thông công cộng, nhưng xe điện tự thân không giải quyết được mọi trở ngại. Hà Nội chỉ có thể biến mục tiêu xanh thành thay đổi bền vững khi mỗi chuyến xe vừa sạch hơn vừa hữu ích hơn trong lịch trình của người dân. Đó mới là điều khiến người đi đường chủ động chọn xe buýt, chứ không chỉ nhìn thấy nó chạy trên phố.
