Đổi cách gọi để đổi trách nhiệm
Tiếp nhận học sinh đầu cấp là cách tổ chức để hệ thống giáo dục chủ động bố trí chỗ học phù hợp, dựa trên địa bàn, đối tượng, điều kiện và khả năng tiếp nhận đã xác định. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến về dự thảo thông tư mới, chuyển trọng tâm từ “tuyển sinh” sang “tiếp nhận học sinh đầu cấp” đối với lớp 1, lớp 6 và lớp 10. Đây không phải thay đổi câu chữ cho có. “Tuyển sinh” thường gợi một cuộc cạnh tranh để được chọn; “tiếp nhận” đặt trách nhiệm rõ hơn lên hệ thống trường học và cơ quan quản lý: dự báo nhu cầu, tính sức chứa rồi tìm phương án để học sinh có cơ hội học tập. Dự thảo xuất hiện trong bối cảnh quản trị giáo dục, chuyển đổi số, mạng lưới trường lớp và tổ chức chính quyền địa phương đều có thay đổi. Theo hướng này, việc phân bổ chỗ học không thể chỉ là thủ tục lặp lại mỗi đầu năm mà phải gắn với kế hoạch dài hạn của địa phương.
Công bằng không đồng nghĩa với tuyển chọn
Điểm đáng ủng hộ nhất của dự thảo là đặt quyền học tập lên trước áp lực sàng lọc. Với lớp 1, trẻ không bị kiểm tra, đánh giá, phân loại hay tuyển chọn để làm căn cứ tiếp nhận; lớp 6 cũng không nhằm loại những em đủ điều kiện, ngoại trừ trường hợp được giao nhiệm vụ phát hiện, bồi dưỡng năng khiếu. Cách tiếp cận này giảm nguy cơ biến những năm đầu đời thành cuộc chạy đua luyện thi, đồng thời buộc địa phương nhìn nhận thiếu chỗ học là vấn đề cần dự báo và điều phối, không phải lý do để đẩy gánh nặng sang gia đình. Ở lớp 10, dự thảo định hướng giảm thi khi chưa cần thiết; nếu tổ chức thi tuyển, kỳ thi gồm hai môn Toán và Ngữ văn, nội dung không vượt yêu cầu chương trình trung học cơ sở. Hai môn thi không xóa hết áp lực, nhưng tạo giới hạn rõ ràng hơn cho việc ôn tập và tổ chức kỳ thi.
Dữ liệu phải dẫn đến chỗ học phù hợp
Dự thảo không dừng ở việc đăng ký trên mạng: dữ liệu được dùng để dự báo nhu cầu, xác định địa bàn, quy mô học sinh, năng lực tiếp nhận và phương án bố trí. Việc phân bổ chỗ học cần tính đến nơi cư trú thực tế, mạng lưới trường lớp, cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên, khoảng cách và điều kiện đi lại; khi cần, học sinh có thể được điều phối giữa trường, phân hiệu hoặc điểm trường. Đây là hướng đi hợp lý hơn cách chia tuyến cứng nhắc, bởi số liệu dân cư và sức chứa trường học mới cho thấy nơi nào thiếu, nơi nào còn khả năng tiếp nhận. Nhưng công nghệ chỉ hữu ích khi dữ liệu chính xác, được cập nhật và dùng minh bạch; nếu không, quyết định phân tuyến có thể khó hiểu hơn chứ không công bằng hơn. Dự thảo cũng yêu cầu không bắt người dân nộp lại thông tin đã có trong cơ sở dữ liệu được xác thực, đồng thời cần phương án hỗ trợ khi hệ thống gặp sự cố hoặc gia đình khó sử dụng môi trường số.
Hà Nội cho thấy lợi ích, nhưng vẫn cần phương án dự phòng
Hà Nội đã triển khai tuyển sinh đầu cấp trực tuyến hơn 10 năm; trong năm học 2026–2027, thành phố tiếp tục đổi mới phân tuyến, ứng dụng bản đồ số GIS và trí tuệ nhân tạo. Với phụ huynh, đăng ký trực tuyến giúp giảm thời gian đi lại, bớt hồ sơ giấy và thuận tiện theo dõi chỉ tiêu, thời hạn đăng ký. Kinh nghiệm này có thể hữu ích cho các địa phương khi triển khai tiếp nhận học sinh trong năm học tới, nhưng không nên hiểu chuyển đổi số là chuyển toàn bộ trách nhiệm thao tác sang gia đình. Phải có kênh hỗ trợ cho người thiếu thiết bị, kỹ năng hoặc kết nối, cùng quy trình xử lý khi hệ thống trục trặc. Dự thảo hiện đang được lấy ý kiến, nên bước tiếp theo cần là hoàn thiện quy định về dữ liệu, điều phối và hỗ trợ thực tế. Đổi tên thành “tiếp nhận” chỉ có ý nghĩa khi mọi học sinh được bố trí cơ hội học tập phù hợp; còn tuyển sinh trực tuyến chỉ là công cụ, không phải đích đến.
