Thiệt hại không dừng ở con số trong tài khoản
Tổn thương tâm lý sau lừa đảo là những ảnh hưởng cảm xúc và xáo trộn trong đời sống có thể xuất hiện khi một người mất tiền, gánh nợ và mất niềm tin, nhưng lời khai tại tòa không thay thế cho chẩn đoán chuyên môn. Phiên xét hỏi trong vụ Phó Đức Nam, tức Mr Pips, cùng 187 bị cáo bắt đầu chiều 27/10; sang ngày 28/10, các bị hại tiếp tục kể về hậu quả của việc bị dụ đầu tư. Theo cáo trạng được công bố tại phiên tòa, đường dây bị cáo buộc liên quan 920 vụ lừa đảo, gây thiệt hại hơn 1.560 tỷ đồng. Quy mô ấy đáng chú ý, nhưng điều khiến lời khai trở nên nhức nhối là cách thiệt hại tài chính lan sang sức khỏe tinh thần, công việc và quan hệ gia đình. Nhìn vụ án chỉ như một phép cộng tiền bị chiếm đoạt sẽ bỏ qua phần tổn thất mà người trong cuộc phải sống cùng.
Một lời khai cho thấy mức độ tuyệt vọng
Một bị hại khai đã nạp hơn 10 tỷ đồng vào các sàn giao dịch, chỉ rút được khoảng 1 tỷ đồng và mất 9 tỷ đồng. Bà nói phần lớn tiền đầu tư là tiền vay, trong đó có khoản vay nóng phải trả lãi hằng ngày; sau khi mất tiền, bà phải bán nhà, bán xe và vay mượn khắp nơi để trả nợ. Đáng báo động hơn, bà kể từng uống thuốc ngủ với ý định tự tử nhưng được gia đình phát hiện, cứu chữa kịp thời. Đây là lời khai của một cá nhân tại tòa, không phải căn cứ để gán chẩn đoán tâm lý cho bà hay cho mọi nạn nhân lừa đảo. Nhưng không nên xem nhẹ tín hiệu khủng hoảng tinh thần trong lời kể ấy: áp lực nợ nần, mất việc và rạn nứt quan hệ có thể dồn một người vào tuyệt vọng. Cần lắng nghe họ mà không phán xét.
Gặp lại người mời đầu tư, nỗi đau hiện rõ
Tác động cảm xúc không chỉ thể hiện qua lời kể về nợ nần. Tại phiên tòa, chị N.T.L. nói đã nạp 3 tỷ đồng vào sàn giao dịch; khi nhìn thấy người từng mời mình đầu tư ở tầng 3 tòa án, chị ngã quỵ và nói mình rất ức chế. Khoảnh khắc ấy cho thấy vụ lừa đảo có thể để lại phản ứng mạnh khi nạn nhân đối diện người mà họ cho là đã dẫn mình vào cái bẫy. Không thể từ một sự việc đơn lẻ kết luận chị mắc bệnh hay rối loạn nào; đó là điều cần đánh giá bởi người có chuyên môn. Tuy vậy, gọi nhẹ những phản ứng ấy là “chỉ buồn vì mất tiền” sẽ làm lu mờ trải nghiệm của người bị hại. Sự sụp đổ về cảm xúc cần được nhìn nhận nghiêm túc, thay vì bị quy thành yếu đuối hay nhẹ dạ.
Nợ nần và đổ vỡ có thể nối dài hậu quả
Những lời khai tại tòa cho thấy mất tiền có thể kéo theo một chuỗi hệ lụy: bán tài sản, vay thêm để trả nợ, chịu lãi ngân hàng và mâu thuẫn trong gia đình. Một bị hại kể sau khi bị chiếm đoạt hơn 9 tỷ đồng, bà mất việc và niềm tin từ người thân, bạn bè; gần một năm sau, cuộc hôn nhân đổ vỡ. Một trường hợp khác cho biết gia đình phải bán nhà trả nợ nhưng vẫn gánh lãi vay. Đây là những tình cảnh được trình bày tại phiên tòa, không phải kết luận rằng mọi gia đình có người bị lừa đều sẽ tan vỡ. Nhưng chúng nhắc rằng tổn thất không khép lại khi giao dịch dừng hoặc vụ án được đưa ra xét xử. Với người đang rơi vào khủng hoảng tinh thần, tìm đến người thân đáng tin cậy, cơ sở y tế hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần là bước nên làm; nếu có nguy cơ tự làm hại bản thân, cần tìm trợ giúp khẩn cấp ngay.
Đừng để nạn nhân phải chịu đựng một mình
Phiên tòa còn tiếp tục phần xét hỏi; cơ quan điều tra đã tách một phần vụ án để tiếp tục điều tra trong giai đoạn tiếp theo. Dù tiến trình pháp lý còn phía trước, những lời khai hiện có đã đặt ra một đòi hỏi cấp thiết: nhìn nhận hậu quả của lừa đảo rộng hơn khoản tiền bị chiếm đoạt. Con số thiệt hại giúp đo quy mô vụ án, nhưng không thể đo hết nỗi sợ, mặc cảm, xung đột gia đình hay cảm giác mất đường lui. Cũng cần giữ ranh giới rõ ràng giữa lời kể tại tòa và chẩn đoán tâm lý; sự thận trọng ấy không làm giảm mức độ nghiêm trọng của những gì nạn nhân trải qua. Kết luận đáng nhớ nhất là người bị lừa không nên bị bỏ mặc với nợ nần và xấu hổ. Lắng nghe không phán xét, kết nối họ với hỗ trợ phù hợp và chú ý dấu hiệu nguy hiểm có thể là điểm khởi đầu để ngăn khủng hoảng thêm trầm trọng.
