Tầm nhìn trăm năm cần bắt đầu từ lựa chọn hôm nay
Quy hoạch tổng thể TP.HCM giai đoạn 2025–2050, tầm nhìn 100 năm là khung định hướng không gian và phát triển của toàn thành phố trong nhiều thập niên, nhằm đưa nơi đây thành đô thị toàn cầu, thông minh, hiện đại và toàn diện. Đây không nên là bản vẽ xa xôi: giá trị của nó nằm ở việc giúp thành phố quyết định hôm nay sẽ phân bố dân cư, hạ tầng và cơ hội ra sao. Sáng 29/10, Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Mạnh Cường trình bày tờ trình về quy hoạch tại phiên khai mạc Kỳ họp thứ Sáu HĐND thành phố. Trước đó, Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú ký ban hành Kết luận 112 của Bộ Chính trị về quy hoạch tổng thể này. Việc đặt ra tầm nhìn dài hạn là cần thiết, nhưng tham vọng chỉ đáng tin khi đi kèm những quyết định có thể kiểm chứng.
Quy hoạch bao quát toàn bộ địa giới hành chính thành phố, khoảng 6.772,59 km² với 168 đơn vị hành chính; dân số dự báo khoảng 18 triệu người năm 2030, 25 triệu năm 2045 và hơn 27 triệu năm 2050. Những con số này không chỉ nói về quy mô. Chúng đặt ra yêu cầu chuẩn bị đủ năng lực giao thông, nhà ở, trường học, y tế và dịch vụ đô thị cho cả người thường trú lẫn người đến sống, làm việc. Thành phố đang bước vào giai đoạn mới của phát triển quốc gia, đồng thời có cơ hội tăng cường liên kết vùng với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu. Bởi vậy, quy hoạch TP.HCM cần được xem là công cụ tổ chức tăng trưởng, không phải lời hứa rằng quy mô lớn tự động tạo nên chất lượng sống tốt.
Đô thị toàn cầu không thể chỉ tập trung vào trung tâm
Bốn quan điểm của quy hoạch cho thấy thành phố không chỉ nhắm đến tăng trưởng: phát triển đô thị toàn cầu lấy con người làm trung tâm; hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo từ nghiên cứu đến thương mại hóa; mở rộng cơ chế, chính sách có sức cạnh tranh quốc tế; và tổ chức không gian tích hợp với hạ tầng kết nối đất liền, biển, hàng không. Đây là hướng đi hợp lý, nhưng phép thử nằm ở cách chúng được phản ánh trong đời sống thường ngày. Một đô thị thông minh không chỉ có công nghệ; nó phải giúp người dân đến nơi làm việc, học tập và khám chữa bệnh thuận tiện hơn, đồng thời có không gian công cộng và môi trường sống tốt.
Mô hình đa cực, đa trung tâm, gắn đường sắt đô thị, giao thông công cộng và phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD), có thể giúp giảm lệ thuộc vào vùng lõi. Quy hoạch nêu việc phát triển đô thị nén quanh nhà ga, kết hợp nhà ở, dịch vụ và không gian ngầm. Các trung tâm vệ tinh chỉ có thể san sẻ áp lực nếu đi kèm việc làm và tiện ích thiết yếu; nếu thiếu trường học, bệnh viện hay dịch vụ, cư dân vẫn phải dồn về nội thành. Khi đi lại hằng ngày ít phải xuyên qua trung tâm, áp lực giao thông và dân số có cơ hội giảm. Vì thế, thước đo của phát triển TP.HCM không nên chỉ là số dự án hay tốc độ mở rộng, mà là liệu người dân có thể sống thuận tiện hơn ở nhiều khu vực hay không.
Từ kết nối vùng đến lộ trình khả thi
Tầm nhìn toàn cầu còn đòi hỏi thành phố nhìn ra ngoài ranh giới đô thị lõi. Quy hoạch định hướng liên kết kinh tế biển Cần Giờ – Cái Mép – Thị Vải – Vũng Tàu – Côn Đảo, phát triển cảng biển và logistics song hành với bảo tồn hệ sinh thái, hạ tầng xã hội và chất lượng môi trường sống. Kết nối vùng với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu cũng mở cơ hội tổ chức một không gian đa cực thay vì để mọi hoạt động dồn về trung tâm. Nhưng liên kết trên bản đồ sẽ không tự thành lợi thế: cần phân định rõ vai trò từng khu vực, bảo đảm kết nối giao thông và phối hợp đầu tư. Nếu không, các cực mới có thể thành những điểm phát triển rời rạc, còn người dân vẫn phải đi xa để tiếp cận dịch vụ.
Các đại biểu HĐND cơ bản thống nhất với dự thảo, đồng thời đề nghị cụ thể hóa định hướng cho từng khu vực, tăng liên kết không gian đô thị và xác định rõ nguồn lực, lộ trình thực hiện. Đó là yêu cầu đúng trọng tâm: quy hoạch càng rộng và dài hạn thì càng cần các bước triển khai có thứ tự, trách nhiệm và khả năng theo dõi. Thành phố nên chuyển mục tiêu lớn thành những ưu tiên thực tế về giao thông công cộng, hạ tầng xã hội, môi trường và khả năng chống ngập, rồi thường xuyên rà soát tiến độ. Thử thách kế tiếp là thực hiện và quản lý quy hoạch. Nếu thiếu kỷ luật triển khai, tầm nhìn 100 năm dễ trở thành khẩu hiệu; nếu có lộ trình rõ và nguồn lực phù hợp, nó mới có thể dẫn dắt đầu tư và cải thiện đời sống.
Thước đo cuối cùng là chất lượng sống
Thành phố có lý do để đặt mục tiêu trở thành đô thị toàn cầu, nhưng vị thế quốc tế không thể thay thế trải nghiệm hằng ngày của cư dân. Một quy hoạch tốt phải đồng thời tạo cơ hội phát triển kinh tế, giảm thời gian và khoảng cách đi lại, phân bố dịch vụ công hợp lý và bảo vệ các không gian tự nhiên. Đó cũng là cách kiểm tra liệu mô hình đa trung tâm có thật sự hoạt động: cư dân ở các khu vực ngoài lõi có thể tìm việc, học tập, chăm sóc sức khỏe và sử dụng tiện ích gần nơi ở hay không. Quy hoạch cần linh hoạt trước những thay đổi dân số và điều kiện khí hậu, nhưng không được biến linh hoạt thành lý do trì hoãn những cam kết cụ thể.
Kết luận 112 và dự thảo quy hoạch đặt ra một hướng đi có tầm vóc; phần quyết định vẫn là chuyển hướng đi ấy thành ưu tiên đầu tư, lộ trình và trách nhiệm thực hiện. TP.HCM sẽ không trở thành đô thị toàn cầu chỉ bằng cách mở rộng quy mô hay đặt ra mục tiêu xa. Thành phố phải chứng minh qua những kết quả gần: giao thông công cộng hữu ích, các trung tâm vệ tinh có đủ tiện ích, hạ tầng theo kịp dân số và môi trường sống được bảo vệ. Tầm nhìn 100 năm vì thế không phải lời hẹn cho tương lai xa, mà là cam kết buộc từng quyết định phát triển hôm nay phải phục vụ một thành phố đáng sống hơn.
