Lạm thu học phí: Vấn đề không mới nhưng áp lực ngày càng lớn
Lạm thu học phí là tình trạng cơ sở giáo dục thu các khoản tiền ngoài quy định hoặc thu sai quy trình, thiếu công khai minh bạch, gây áp lực tài chính và tâm lý cho phụ huynh, đặc biệt vào thời điểm các khoản thu đầu năm học được triển khai đồng loạt trên diện rộng. Năm học mới bắt đầu, câu chuyện về các khoản thu đầu năm vẫn luôn là vấn đề được phụ huynh đặc biệt quan tâm. Điều này không chỉ vì số tiền phải nộp, mà còn vì cảm giác bị đặt trước những “thỏa thuận tự nguyện” khó lòng từ chối khi con em mình đang học trong chính ngôi trường đó. Nếu không có cơ chế kiểm tra xác minh độc lập và kênh phản ánh hiệu quả, mọi văn bản siết chặt chỉ dừng lại trên giấy.
Một điểm tích cực là nhiều địa phương đã coi ngăn chặn lạm thu học phí là nhiệm vụ trọng tâm ngay từ đầu năm học, ban hành hướng dẫn quản lý thu, chi, yêu cầu các trường thực hiện đúng quy định, bảo đảm công khai, minh bạch. Tuy nhiên, khoảng cách giữa quy định và thực tế vẫn lớn: phụ huynh tiếp tục phản ánh về các khoản thu đầu năm, về những yêu cầu đóng góp “tự nguyện” nhưng gắn với danh sách lớp, với ánh mắt của giáo viên chủ nhiệm. Lạm thu vì thế không chỉ là câu chuyện tài chính mà là bài kiểm tra mức độ tôn trọng quyền của người học trong hệ thống giáo dục.
Hà Nội siết thu chi: Quy định rõ nhưng cần giám sát chặt
Tại Hà Nội, Sở Giáo dục và Đào tạo xác định ngăn lạm thu là nhiệm vụ trọng tâm từ đầu năm học, ban hành văn bản hướng dẫn quản lý thu, chi, yêu cầu các cơ sở giáo dục công khai, minh bạch và thu đúng quy định. Các trường công lập chỉ được thu một số dịch vụ như tiền ăn bán trú, chăm sóc bán trú, nước uống, đưa đón học sinh, với mức trần cụ thể; trong đó dịch vụ chăm sóc bán trú tối đa 235.000 đồng/học sinh/tháng. Câu nói cần được nhắc lại nhiều lần là: “Việc một khoản thu nằm trong danh mục được phép không đồng nghĩa nhà trường có thể thu tùy ý”.
Thông tư mới về Ban đại diện cha mẹ học sinh cấm đặt ra khoản đóng góp bắt buộc, cấm ấn định mức hỗ trợ bình quân hay tối thiểu, và không cho phép ban này thu, tiếp nhận hoặc quản lý tiền hỗ trợ hoạt động của mình. Những quy định này nhằm làm rõ giới hạn hoạt động của Ban đại diện, hạn chế vận động đóng góp thiếu minh bạch hoặc gây áp lực tài chính cho gia đình. Vấn đề là nếu không có kiểm tra xác minh thường xuyên, các khoản “tài trợ”, “xã hội hóa” rất dễ biến tướng. Sở đã yêu cầu chính quyền xã, phường kiểm tra, xác minh các cơ sở có phản ánh về thu, chi và xây dựng kế hoạch kiểm tra trong tháng 10. Nhưng để phụ huynh tin, kết quả xử lý vi phạm phải được công khai và gắn với trách nhiệm người đứng đầu.
Đường dây nóng phản ánh: Khi kênh bảo vệ phụ huynh bị bỏ trống
Một trong những công cụ quan trọng để chống lạm thu học phí là đường dây nóng phản ánh. Ngày 15/9/2026, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành văn bản số 6241/BGDĐT-VP, yêu cầu các Sở, Ủy ban nhân dân phường và các trường từ mầm non đến phổ thông công khai số điện thoại tiếp nhận thông tin phản ánh lạm thu, dạy thêm không đúng quy định. Tiếp đó, lãnh đạo Thành phố Hồ Chí Minh giao Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với địa phương chỉ đạo các cơ sở giáo dục công khai số điện thoại này, tăng cường kiểm tra, tiếp nhận phản ánh và xử lý nghiêm vi phạm nếu có. Về nguyên tắc, đây là bước tiến lớn: phụ huynh có kênh chính thức để gửi bức xúc thay vì than phiền trong nhóm chat lớp.
Nhưng khảo sát thực tế cho thấy nhiều trường, phường tại Thành phố Hồ Chí Minh chưa công khai đường dây nóng phản ánh lạm thu như yêu cầu. Có nơi website chỉ ghi số điện thoại chung của trường, không phân biệt kênh tiếp nhận tố cáo; có phường thừa nhận chưa có website, chỉ có trang mạng xã hội và hứa sẽ bổ sung nội dung này trong thời gian sớm nhất. Khi đường dây nóng phản ánh không được công khai rõ ràng, phụ huynh bị đẩy vào thế “tự bơi”: hoặc im lặng đóng tiền, hoặc phải đi tìm từng số điện thoại, email rời rạc. Điều đó làm suy yếu toàn bộ nỗ lực kiểm tra xác minh của ngành, bởi mọi quy trình xử lý đều bắt đầu từ một phản ánh cụ thể.
Kiểm tra xác minh và trách nhiệm người đứng đầu: Điểm nghẽn lớn nhất
Không thể nói đến chống lạm thu học phí nếu thiếu khâu kiểm tra xác minh độc lập và xử lý đến nơi đến chốn. Với những cơ sở có phản ánh về thu, chi, cơ quan quản lý yêu cầu chính quyền địa phương kiểm tra, xác minh theo phân cấp, đồng thời lập kế hoạch kiểm tra tại các đơn vị. Những nội dung thuộc thẩm quyền địa phương phải được phân loại, chuyển đến cơ quan có thẩm quyền để rà soát, xác minh và xử lý. Mục tiêu được nhấn mạnh là bảo đảm quyền lợi chính đáng của phụ huynh và học sinh, kịp thời hướng dẫn điều chỉnh những nội dung thu, chi chưa phù hợp.
Ở tầm trung ương, Bộ Giáo dục và Đào tạo thành lập các đoàn kiểm tra, yêu cầu làm rõ các khoản thu sai quy định, số tiền thu sai, số người học bị ảnh hưởng, việc hoàn trả, khắc phục hậu quả và trách nhiệm cá nhân liên quan. Việc chấn chỉnh được đặt ra cùng yêu cầu xem xét trách nhiệm người đứng đầu, thay vì chỉ dừng ở văn bản nhắc nhở. Đây là điểm then chốt: nếu hiệu trưởng và lãnh đạo địa phương không chịu trách nhiệm trực tiếp, lạm thu sẽ tiếp tục lặp lại dưới tên gọi khác. Ngược lại, khi mỗi quyết định thu chi đều gắn với rủi ro bị kiểm tra và xử lý công khai, nhà trường sẽ buộc phải cân nhắc kỹ trước khi “sáng tạo” thêm khoản thu.
Phụ huynh cần làm gì để bảo vệ mình trước lạm thu?
Siết lạm thu học phí không thể chỉ trông chờ vào văn bản. Phụ huynh là người trả tiền và có quyền yêu cầu minh bạch. Trước hết, cần nắm rõ danh mục khoản thu đầu năm mà trường được phép thu, cách tính và mức trần nếu có; yêu cầu nhà trường công khai bằng văn bản, trên kênh thông tin chính thức và tại cuộc họp phụ huynh, như nhiều hiệu trưởng đã chủ động thực hiện. Bất cứ khoản nào không rõ căn cứ, không nằm trong danh mục, hoặc gắn với “tự nguyện nhưng có danh sách” đều cần được đặt câu hỏi ngay tại cuộc họp.
Khi nghi ngờ lạm thu, phụ huynh nên sử dụng các kênh chính thức: số điện thoại, email tiếp nhận phản ánh của Sở Giáo dục và Đào tạo, của phòng giáo dục, của Ủy ban nhân dân phường, xã. Nhiều nơi đã công khai số điện thoại riêng cho giờ hành chính và ngoài giờ, cùng địa chỉ thư điện tử để tiếp nhận phản ánh. Điều quan trọng là phản ánh cần cụ thể: tên trường, lớp, nội dung thu, mức tiền, hình thức “vận động”. Khi phản ánh được gửi đến đúng kênh và được nhiều phụ huynh cùng xác nhận, cơ quan quản lý buộc phải kiểm tra xác minh và trả lời. Chỉ khi phụ huynh chủ động sử dụng đường dây nóng phản ánh, các quy định siết lạm thu mới có cơ hội phát huy tác dụng thực sự.
