Tăng trưởng cao cần đi cùng nền tảng vững
Năng suất là khả năng tạo ra nhiều giá trị hơn từ cùng nguồn lao động và vốn, nhờ công nghệ, kỹ năng và cách tổ chức hiệu quả. Đây là điều kiện để tăng trưởng kinh tế tiếp tục cải thiện thu nhập khi những lợi thế cũ dần suy yếu. Tại chương trình CEO500 chiều 26/10, ông Fazurin Jamaludin, Trưởng đại diện IMF tại Việt Nam và Lào, dự báo kinh tế toàn cầu năm 2027 nhỉnh hơn năm 2026, đồng thời nhấn mạnh Việt Nam cần củng cố năng suất, chính sách vĩ mô và dữ liệu. Hai ngày sau, bà Mariam J. Sherman, Giám đốc World Bank tại Việt Nam, Campuchia và Lào, cảnh báo tại Diễn đàn Doanh nghiệp Anh - Việt rằng lao động dồi dào, tích lũy vốn nhanh và hội nhập thương mại sâu rộng đang chạm giới hạn. Thông điệp chung đáng lưu ý: tăng trưởng cao không thể chỉ là mục tiêu về tốc độ; chất lượng của từng đồng vốn và từng giờ lao động mới quyết định khả năng đi xa.
Áp lực này đã hiện rõ trong năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP), chỉ số phản ánh hiệu quả sử dụng vốn và lao động cùng đóng góp của công nghệ, quản lý và kỹ năng. IMF lưu ý TFP có xu hướng giảm gần đây; khả năng tiếp cận vốn hạn chế của một số doanh nghiệp và phân bổ nguồn lực chưa đồng đều là những nguyên nhân cần xử lý. Trong khi đó, Chính phủ đặt mục tiêu tăng trưởng cả năm 10%, còn IMF dự báo GDP năm 2026 tăng 8,2%. Khoảng cách giữa mục tiêu và dự báo không thể được lấp bền vững bằng việc thúc đầu tư hay sản lượng nếu hiệu quả sản xuất không theo kịp.
Vượt bẫy thu nhập đòi hỏi việc làm có giá trị cao hơn
Đích đến thu nhập cao vào năm 2045 đòi hỏi Việt Nam duy trì mức tăng thu nhập bình quân đầu người cao trong hai thập kỷ. Nhưng lực lượng lao động dồi dào đang thu hẹp, làm tăng nguy cơ “chưa kịp giàu đã già” và khiến bẫy thu nhập trở thành thách thức thực tế, không chỉ là khái niệm kinh tế. World Bank cho biết năng suất lao động trong ngành chế tạo chỉ đạt khoảng 6,7 USD giá trị gia tăng mỗi giờ, chưa bằng một nửa mức của Trung Quốc; khoảng 85% việc làm gắn với xuất khẩu vẫn nằm ở các khâu gia công, lắp ráp giản đơn. Những con số này chỉ ra vấn đề cốt lõi: xuất khẩu lớn chưa đồng nghĩa với năng lực tạo giá trị lớn trong nước.
Khoảng cách giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước càng làm rõ điểm nghẽn. Khối FDI tạo ra 73% kim ngạch xuất khẩu nhưng liên kết còn lỏng với doanh nghiệp nội địa; tỷ lệ doanh nghiệp tư nhân trong nước tham gia chuỗi giá trị toàn cầu giảm từ 25% năm 2009 xuống 18% năm 2023. Gần hai phần ba người lao động vẫn làm việc phi chính thức, trong khi phần giá trị gia tăng giữ lại trong nước còn khiêm tốn. Cái giá người dân cảm nhận là việc làm thiếu ổn định và cơ hội tiến lên công việc có kỹ năng, thu nhập tốt chưa theo kịp độ hiện đại của xuất khẩu. Vì thế, ưu tiên phải chuyển từ tạo thêm việc làm bằng mọi giá sang việc làm chất lượng và doanh nghiệp nội địa có thể bước lên các khâu giá trị cao.
Cải cách nền tảng là điều kiện để đổi động lực
Khuyến nghị của IMF về năng suất, chính sách vĩ mô và dữ liệu bổ sung cho chương trình 4C mà World Bank đưa ra trong quá trình xây dựng Khung Đối tác Quốc gia mới: Kiến tạo việc làm chất lượng, Kết nối thị trường và hạ tầng, Chuyển đổi rủi ro khí hậu thành cơ hội, Bồi đắp năng lực thể chế. Đây không phải những việc tách rời. Muốn doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ và kỹ năng, họ cần tiếp cận vốn công bằng, hạ tầng đáng tin cậy, luật lệ dễ dự đoán và dữ liệu đủ tin cậy để đánh giá rủi ro.
IMF cho rằng hiện đại hóa chính sách tiền tệ và tài khóa sẽ củng cố uy tín, độ tin cậy của nền kinh tế; trong bối cảnh chính sách tiền tệ toàn cầu còn thắt chặt và lãi suất được dự báo duy trì ở mức cao thêm một thời gian, giữ kỷ luật và ổn định càng quan trọng. Cải thiện dữ liệu cũng là một cải cách có lợi trực tiếp: thông tin rõ hơn về tình hình kinh tế giúp nhà đầu tư đánh giá tiềm năng và đưa ra quyết định có căn cứ. Còn cải cách thể chế phải thu hẹp khoảng cách giữa chủ trương với thực tế, bảo đảm các thành phần kinh tế tiếp cận bình đẳng với đất đai, tín dụng, giấy phép và mua sắm công. Nếu nền tảng này không được sửa, công nghệ hay dòng vốn mới khó chuyển thành năng suất rộng khắp.
Cuộc chuyển đổi tiếp theo phải nâng cả doanh nghiệp lẫn người lao động
Làn sóng AI mở ra cơ hội nhưng không tự động tạo ra năng suất. IMF nhấn mạnh Việt Nam cần chuẩn bị quy định pháp lý, hạ tầng năng lượng và nhân lực để tiếp nhận công nghệ; World Bank đồng thời lưu ý tình trạng doanh nghiệp xuất khẩu thiếu nhân lực phù hợp tăng từ 5% lên 20%. Đầu tư vào kỹ năng, kết nối doanh nghiệp trong nước với chuỗi cung ứng và mở rộng hạ tầng vì thế phải đi cùng nhau. Nếu không, công nghệ có thể chỉ tập trung ở một số doanh nghiệp, còn phần đông lao động vẫn mắc kẹt trong công việc năng suất thấp.
Chính phủ đã trình Quốc hội mục tiêu phấn đấu tăng trưởng GDP năm 2027 từ 10% trở lên, gắn với ổn định kinh tế vĩ mô và kiểm soát lạm phát. Mục tiêu tham vọng chỉ có ý nghĩa nếu được nâng đỡ bằng cải cách thực chất, thay vì gây sức ép lên ổn định để đạt con số ngắn hạn. Bà Sherman mô tả giai đoạn tới là cuộc chuyển đổi lớn lần thứ hai: đưa doanh nghiệp lên chuỗi giá trị, người lao động đến với việc làm tốt hơn và Nhà nước chuyển từ điều hành trực tiếp sang kiến tạo. Việt Nam có thể duy trì tăng trưởng, nhưng để vượt bẫy thu nhập, phải đo thành công bằng năng suất tăng, giá trị giữ lại trong nước và cơ hội tốt hơn cho người lao động.
