Mở rộng địa giới là cơ hội, không phải kết quả
Đô thị đa cực gắn với giao thông công cộng là cách tổ chức thành phố quanh các trung tâm việc làm, dân cư và dịch vụ, để người dân di chuyển thuận tiện hơn và các cực kinh tế hỗ trợ lẫn nhau. Đây là hướng đi có thể tạo lực đẩy cho tăng trưởng TP.HCM, nhưng chỉ khi kết nối được quy hoạch đô thị với công nghiệp và đổi mới sáng tạo. Sau sáp nhập, thành phố có thêm không gian để tổ chức lại các cực tăng trưởng, kết nối hạ tầng và phát huy hệ sinh thái doanh nghiệp, nghiên cứu, công nghệ. Tại Hội nghị Bàn tròn các Thành phố Đối tác Kinh tế năm 2026, do UBND TP.HCM phối hợp với Hội đồng Thành phố Đối tác Kinh tế Osaka tổ chức, các tham luận về đô thị, công nghiệp và khoa học công nghệ cùng đặt ra một yêu cầu: phải đổi mới mô hình tăng trưởng. Diễn đàn Kinh tế Mùa thu cuối tháng 10 cũng đưa câu hỏi kết nối các cực tăng trưởng ra trước lãnh đạo doanh nghiệp đa quốc gia. Mở rộng địa giới là thời cơ; biến thời cơ thành năng lực cạnh tranh mới mới là bài toán.
TOD phải đưa người dân đến gần cơ hội
Định hướng đô thị đa cực của TP.HCM gồm năm cực: lõi trung tâm quốc tế; phía Đông là cực đổi mới sáng tạo; phía Bắc tập trung công nghiệp, công nghệ cao và logistics; phía Nam gắn với cảng biển, thương mại tự do, logistics quốc tế và năng lượng; phía Tây phát triển đô thị, giáo dục và y tế. Cấu trúc này có lý nếu các cực bổ trợ nhau thay vì trở thành những khu vực tách rời. TOD, tức phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng, có thể nối nhà ga với khu dân cư, nơi làm việc và dịch vụ thiết yếu. Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 triển khai 8 tuyến hoặc đoạn tuyến đường sắt đô thị ưu tiên, tổng chiều dài 201 km, cùng 54 km đường sắt tốc độ cao Bến Thành – Cần Giờ; định hướng đến năm 2035 là khoảng 532 km mạng lưới. Nhưng số kilômét đường ray không tự bảo đảm thành công. Thước đo thiết thực là người dân có thể tiếp cận việc làm, trường học, cơ sở y tế bằng kết nối đồng bộ giữa đường sắt, xe buýt, đi bộ và xe đạp hay không. Nếu không giải quyết vốn, mặt bằng, khả năng chi trả và phối hợp triển khai, TOD sẽ khó cải thiện đời sống thường ngày.
Công nghiệp cần năng suất và công nghệ, không chỉ thêm đất
Không gian công nghiệp mở rộng chỉ đáng giá khi tạo ra sản phẩm có giá trị cao hơn và kéo được nghiên cứu vào sản xuất. Sau khi địa giới hành chính được mở rộng, TP.HCM đang hoàn thiện quy hoạch tổng thể, dự kiến trình và ban hành trong tháng 11/2026. Thành phố dự kiến quy hoạch 11 khu công nghệ số, mở rộng không gian công nghiệp và ưu tiên công nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp công nghệ cao. Quỹ đất công nghiệp lớn được định hướng tập trung tại Bắc Tân Uyên và Châu Đức; các kế hoạch năng lượng đi kèm gồm nghiên cứu điện mặt trời ở Bắc Tân Uyên và trung tâm năng lượng tại Châu Đức gắn với điện gió ngoài khơi. Đây là bước đi cần thiết, nhưng thành phố không nên đánh đồng thêm khu công nghiệp với chuyển đổi công nghiệp. Muốn nâng năng suất, doanh nghiệp cần nhân lực phù hợp, hạ tầng kết nối và khả năng tiếp cận công nghệ. Cùng lúc, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo phải gắn trung tâm nghiên cứu với thị trường, hỗ trợ thử nghiệm và thương mại hóa kết quả khoa học. Thành phố đã ban hành sáu nghị quyết tăng cường liên kết giữa nhà trường, nhà khoa học và doanh nghiệp, đồng thời lập quỹ đầu tư mạo hiểm quy mô 500 tỷ đồng để hỗ trợ dự án công nghệ và ươm tạo.
Hạ tầng và dòng vốn quyết định các cực có nối được hay không
Ba hướng phát triển chỉ phối hợp được nếu hạ tầng đi trước hoặc theo kịp nhu cầu đầu tư. Công nghiệp công nghệ cao và trung tâm dữ liệu cần nguồn điện có thể dự báo; nhà đầu tư cần biết khả năng cung ứng để quyết định dự án, còn bên phát triển năng lượng cần đầu ra dài hạn để thu xếp vốn. Vì vậy, đề xuất kết nối sớm nhu cầu của dự án chiến lược với nhà cung cấp điện và chuẩn bị điều kiện cho hợp đồng mua bán điện trực tiếp đáng được xem là một phần của quy hoạch tăng trưởng, không phải việc riêng của ngành năng lượng. Thành phố cũng được kiến nghị sớm quy hoạch hạ tầng điện gió ngoài khơi. Ở chiều thương mại, dịch vụ và logistics có thể giúp doanh nghiệp đưa sản phẩm công nghiệp ra thị trường quốc tế; thương mại điện tử mở thêm kênh xuất khẩu, còn mạng lưới hợp tác quốc tế có thể giúp doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận công nghệ, chuyên gia, vốn và thị trường. Đây là cách các cực đô thị, sản xuất và đổi mới sáng tạo tạo giá trị cho nhau: giao thông đưa người đến việc làm, năng lượng hỗ trợ sản xuất, còn tri thức và vốn giúp doanh nghiệp nâng cấp.
Kết luận: đo tăng trưởng bằng khả năng kết nối
TP.HCM có cơ hội định hình một mô hình tăng trưởng mới bằng cách gắn TOD với các cực công nghiệp và đổi mới sáng tạo. Nhưng thành phố không thể xem ba hướng này như những dự án song song: quy hoạch đất phải khớp với giao thông; giao thông phải nối người dân với việc làm và dịch vụ; công nghiệp phải có năng lượng, nhân lực và năng lực công nghệ; còn nghiên cứu cần con đường đến doanh nghiệp và thị trường. Quy hoạch tổng thể dự kiến ban hành trong tháng 11/2026 sẽ là một phép thử quan trọng: các định hướng có được chuyển thành thứ tự đầu tư, cơ chế phối hợp và kế hoạch thực hiện rõ ràng hay không. Nếu làm được, không gian đô thị mở rộng sẽ trở thành mạng lưới cơ hội thay vì chỉ là bản đồ lớn hơn. Nếu thiếu kết nối, thêm nhà ga, khu công nghệ hay quỹ đất cũng khó tạo sức bật bền vững. Kết luận nên rõ ràng: tăng trưởng TP.HCM trong giai đoạn mới phụ thuộc vào chất lượng phối hợp giữa đô thị, công nghiệp và đổi mới sáng tạo.
