Từ dự báo hiện tượng đến cảnh báo có thể hành động
AI dự báo thiên tai là việc dùng mô hình trí tuệ nhân tạo để phân tích dữ liệu khí tượng, thủy văn và ảnh vệ tinh, nhận diện dấu hiệu nguy hiểm, rồi hỗ trợ phát đi cảnh báo sớm để người dân và chính quyền kịp ứng phó. Đây không chỉ là cách tính nhanh hơn; giá trị lớn nhất nằm ở khả năng nối nhiều nguồn dữ liệu thành thông tin hữu ích trước khi rủi ro thành thảm họa. Chiều 16/11, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức hội thảo về công nghệ mới trong dự báo, cảnh báo và phòng, chống thiên tai. Đề xuất đáng chú ý là ứng dụng AI, dữ liệu lớn và viễn thám để nâng chất lượng cảnh báo đến cấp xã. Hướng đi này phù hợp với thực tế thiên tai ngày càng bất thường: giai đoạn 2023–2025 ghi nhận nhiều hình thái dị thường, vượt ngưỡng lịch sử và khả năng dự báo thông thường.
Dự báo hiện tượng như mưa lớn hay lũ chỉ là điểm khởi đầu. Người dân cần biết khu vực nào có nguy cơ, tuyến đường nào nên tránh và khi nào phải sơ tán. Vì vậy, cơ quan quản lý nhấn mạnh chuyển từ dự báo hiện tượng sang dự báo tác động, đồng thời tích hợp dữ liệu sẵn có như cơ sở dữ liệu đất đai, ảnh vệ tinh và thiết bị bay không người lái, thay vì tạo thêm phần mềm rời rạc hoặc bắt cán bộ xã nhập liệu thủ công mỗi ngày.
Dữ liệu thời gian thực giúp phát hiện sớm tín hiệu nguy hiểm
AI và dữ liệu lớn phát huy tác dụng khi được nuôi bằng thông tin cập nhật liên tục. Mạng lưới quan trắc khí tượng thủy văn quốc gia hiện có 2.807 trạm; dữ liệu vệ tinh, radar thời tiết, trạm tự động và hệ thống phát hiện sét đang được kết hợp để theo dõi hiện tượng nguy hiểm theo thời gian thực. Đây là nền tảng để AI dự báo thiên tai nhận ra thay đổi nhanh hơn, nhưng chất lượng cảnh báo vẫn phụ thuộc vào độ tin cậy và độ phủ của dữ liệu đầu vào. Quy mô dữ liệu cũng có thể rất lớn: một nhóm nghiên cứu tại ETH Zurich đã sao chép gần 6 tỷ tệp dữ liệu công khai của NASA, tổng dung lượng khoảng 100 petabyte, để huấn luyện mô hình khí hậu. Theo giáo sư Reto Knutti, mô hình AI có thể tạo dự báo thời tiết toàn cầu nhiều ngày trong khoảng một phút, thay vì hàng giờ như phương pháp truyền thống. Tốc độ ấy mở ra cơ hội chạy dự báo thường xuyên hơn, nhưng không đồng nghĩa mọi thảm họa đều có thể dự báo chính xác.
Viễn thám thủy văn, ảnh vệ tinh và GIS bổ sung góc nhìn trên diện rộng, nhất là ở nơi trạm mặt đất còn thưa. Theo tài liệu được nêu tại hội thảo, một số hệ thống hiện có thể cảnh báo dông, lốc, sét và mưa đá trước khoảng 30 phút đến 3 giờ. Khoảng thời gian đó có thể tạo khác biệt nếu thông tin đến đúng người, đúng nơi và đi kèm hướng dẫn rõ ràng.
Cảnh báo tốt phải đến được cấp xã và người dân
Công nghệ không tự tạo ra năng lực ứng phó. Cùng một lượng mưa có thể gây rủi ro rất khác nhau tùy địa hình, mức độ phơi bày và khả năng ứng phó của từng địa bàn. Vì thế, cảnh báo thiên tai cần kết nối ngưỡng hiểm họa với tác động thực tế và thời điểm kích hoạt hành động, thay vì chỉ gửi một bản tin chung cho cả vùng. Bản tin chỉ có ý nghĩa khi người dân nhận được sớm và hiểu cần làm gì trong tình huống cụ thể. Thách thức này không nhỏ: năm 2025, cả nước chịu ảnh hưởng của 15 cơn bão và 6 áp thấp nhiệt đới; lũ vượt mức lịch sử trên 18 tuyến sông ở Bắc Bộ và Trung Bộ, gây thiệt hại kinh tế gần 100.000 tỷ đồng. Những con số ấy cho thấy cảnh báo cấp xã không thể là lớp bổ sung tùy chọn. Đó phải là đích đến của hệ thống, với thông tin đủ cụ thể để hỗ trợ sơ tán, điều tiết giao thông và bảo vệ sinh kế.
Các kết quả hội thảo được kỳ vọng sẽ giúp khai thác dữ liệu hiệu quả hơn, phát triển công cụ dự báo hiện đại và từng bước hoàn thiện hệ thống cảnh báo đồng bộ, liên thông, lấy người dân làm trung tâm. Điều cần theo dõi tiếp theo là các nguồn dữ liệu và công cụ có được kết nối thành quy trình vận hành rõ ràng hay không: ai xác nhận tín hiệu, ngưỡng nào kích hoạt hành động và cảnh báo được truyền đến cộng đồng bằng cách nào.
Công nghệ chỉ hữu ích khi mua được thời gian
Bài học từ các ứng dụng AI trên thế giới là phát hiện sớm có thể cứu người nếu đi cùng giám sát và quyết định kịp thời. Tại làng Blatten của Thụy Sĩ, dữ liệu vệ tinh ghi nhận dấu hiệu bất thường trước vụ lở băng; chính quyền theo dõi tình hình và sơ tán người dân một tuần trước khi khối băng sụp xuống. Trường hợp này không chứng minh AI có thể ngăn mọi thảm họa, nhưng cho thấy dữ liệu chỉ phát huy giá trị khi được chuyển thành hành động. Kết luận, AI, dữ liệu thời gian thực và viễn thám có thể nâng chất lượng giám sát, dự báo và cảnh báo, song thước đo cuối cùng không phải tốc độ của mô hình. Đó là liệu cảnh báo có đủ tin cậy, đến được cấp xã và trao cho người dân đủ thời gian để hành động hay không. Đầu tư công nghệ nên ưu tiên kết nối dữ liệu, quy trình ứng phó và truyền tin dễ hiểu; nếu thiếu những mắt xích ấy, cảnh báo nhanh vẫn có thể đến quá muộn.






