Từ hợp tác giáo dục đến năng lực công nghệ
Hợp tác Việt – Nhật trong đào tạo sau đại học và nghiên cứu khoa học là nỗ lực kết nối trường đại học, nhân lực trình độ cao và các lĩnh vực công nghệ chiến lược nhằm tạo năng lực nghiên cứu lâu dài cho cả hai nước. Đây là bước chuyển đáng chú ý: quan hệ giáo dục không còn dừng ở học bổng, mà đang gắn việc đào tạo với những nhu cầu công nghệ cụ thể. Tháng 4/2025, Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam cùng Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Nhật Bản ký thỏa thuận hợp tác phát triển nhân lực bán dẫn. Định hướng này hợp lý vì ngành bán dẫn cần cả kỹ năng chuyên môn lẫn đội ngũ có thể nghiên cứu, cải tiến và đào tạo thế hệ kế tiếp. Nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào việc các chương trình tiến sĩ được kết nối thực chất với phòng thí nghiệm, trường đại học và nhu cầu doanh nghiệp.
Mục tiêu 250 người cần con đường đào tạo rõ ràng
Nhật Bản đặt mục tiêu đào tạo tổng cộng 250 nhân lực Việt Nam trong lĩnh vực bán dẫn, thông qua các chương trình tiến sĩ tại Nhật. Đây là quy mô đủ lớn để tạo thêm nguồn chuyên gia, nhưng con số chỉ có ý nghĩa khi người học có cơ hội vận dụng kiến thức sau khi tốt nghiệp. Hai nước hiện triển khai hợp tác bán dẫn giữa năm cặp trường đại học, bao gồm nghiên cứu chung và đào tạo nghiên cứu sinh Việt Nam tại Nhật. Song song, chương trình NEXUS dự kiến tuyển tổng cộng 60 nghiên cứu sinh giai đoạn 2025–2029; khoảng 30 người được kỳ vọng nhập học trước cuối năm 2026, còn đợt tuyển thứ hai có thể hỗ trợ tối đa 10 người. Ứng viên đáp ứng điều kiện chương trình NEXUS Nhật Bản – Việt Nam về bán dẫn có thể nhận hỗ trợ tài chính. Đây là nền tảng thiết thực cho đào tạo bán dẫn, nhưng cần thông tin tuyển chọn và hỗ trợ minh bạch để cơ hội không chỉ đến với một nhóm nhỏ.
Sáu nghiên cứu chung là phép thử về chiều sâu
Trong chuyến thăm Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, hai nước dự kiến công bố sáu dự án nghiên cứu chung mới. Nếu được thiết kế tốt, các dự án này có thể đưa đào tạo tiến sĩ bán dẫn ra khỏi khuôn khổ học tập đơn lẻ: nghiên cứu sinh sẽ làm việc trên bài toán cụ thể, còn các nhóm nghiên cứu hai nước cùng xây dựng năng lực và chia sẻ chuyên môn. Trước đó, NEXUS đã mở đường cho các hoạt động nghiên cứu chung bên cạnh đào tạo tiến sĩ. Bối cảnh cũng thuận lợi: Việt Nam được xem là trung tâm sản xuất đầy triển vọng tại châu Á, trong khi Thủ tướng Nhật Bản Takaichi từng nêu mong muốn hỗ trợ Việt Nam tăng khả năng tự chủ công nghệ ở bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và hàng không vũ trụ. Nghiên cứu Việt Nhật sẽ đáng giá nhất khi đề tài gắn với năng lực mà Việt Nam cần xây dựng, thay vì dừng ở tuyên bố hợp tác.
Giá trị cuối cùng nằm ở trải nghiệm người học
Với sinh viên và nghiên cứu sinh, thành công của hợp tác phải thể hiện qua chất lượng hướng dẫn, thiết bị và môi trường nghiên cứu—not chỉ số lượng thỏa thuận. Hiện có 200 sinh viên theo học các chương trình đào tạo bán dẫn tại Đại học Việt Nhật; phía Nhật Bản cho biết sẽ phối hợp cải thiện môi trường học tập và tăng cường cơ sở vật chất, thiết bị nghiên cứu. Đây là phần tác động gần gũi nhất với người học: điều kiện thực hành tốt hơn có thể giúp họ tiếp cận nghiên cứu chuyên sâu và chuẩn bị cho công việc công nghệ cao. Hợp tác giáo dục vì thế cần gắn trường đại học với doanh nghiệp, đồng thời tạo lộ trình để chuyên gia sau đào tạo đóng góp trong nước. Mục tiêu 250 người và sáu dự án mới tạo đà đáng kể, nhưng kết quả lâu dài sẽ được đo bằng năng lực nghiên cứu và cơ hội nghề nghiệp mà chương trình để lại.
