Chuyến thăm đặt nền cho một giai đoạn hợp tác mới
Hợp tác Việt Nhật là quá trình hai nước kết nối kinh tế, công nghệ và con người để cùng nâng năng lực sản xuất, đổi mới sáng tạo và khả năng tự chủ, thay vì chỉ tập trung vào thương mại và đầu tư. Chuyến thăm chính thức Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng Phu nhân và đoàn đại biểu cấp cao, từ ngày 8 đến 11/11/2026, được kỳ vọng mở ra giai đoạn hợp tác mới. Đây là chuyến thăm Nhật Bản đầu tiên của ông trên cương vị mới và chuyến thăm của một Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam đầu tiên kể từ năm 2015. Thời điểm này có ý nghĩa: chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc, còn công nghệ, kinh tế và an ninh ngày càng gắn kết. Vì vậy, mục tiêu không nên dừng ở mở rộng giao dịch; quan trọng hơn là biến quan hệ chính trị tin cậy thành năng lực sản xuất và đổi mới có thể duy trì lâu dài.
Chương trình dự kiến có các cuộc gặp với lãnh đạo Nhật Bản, cùng hoạt động tiếp lãnh đạo tổ chức kinh tế và doanh nghiệp lớn của nước này. Những cuộc tiếp xúc ấy chỉ tạo giá trị khi được nối tiếp bằng dự án cụ thể, cơ hội tham gia chuỗi cung ứng và hợp tác nghiên cứu. Đây cũng là dịp hai bên xác định ưu tiên chung trong bối cảnh quốc tế biến động, thay vì để từng thỏa thuận rời rạc tự vận hành.
Từ giao thương đến liên kết và đồng kiến tạo
Điểm đáng chú ý nhất là định hướng chuyển quan hệ từ hợp tác kinh tế, thương mại và đầu tư đơn thuần sang liên kết sâu giữa hai nền kinh tế, với tinh thần đồng hành và đồng kiến tạo. Đây là lựa chọn đúng lúc: Nhật Bản có thế mạnh về công nghệ, vốn, quản trị và chế tạo; Việt Nam có lực lượng lao động trẻ, thị trường năng động và nhu cầu nâng cấp năng lực sản xuất. Nếu doanh nghiệp Việt chỉ nhận đơn hàng hoặc làm khâu gia công, lợi ích sẽ có giới hạn. Liên kết sâu hơn cần giúp doanh nghiệp trong nước tham gia nhiều công đoạn hơn, tiếp cận tiêu chuẩn và công nghệ, đồng thời hình thành năng lực nghiên cứu và phát triển tại chỗ.
Đại sứ Nhật Bản tại Việt Nam Ito Naoki cho biết hai bên đang triển khai nghiên cứu chung giữa 5 cặp trường đại học trong lĩnh vực bán dẫn và dự kiến công bố thêm 6 đề tài trong dịp chuyến thăm. Đây là những bước đi đáng quan tâm, nhưng thước đo cuối cùng không phải số biên bản hay đề tài được công bố. Kết quả cần thể hiện ở kỹ năng người học, năng lực nghiên cứu ứng dụng và khả năng để doanh nghiệp Việt tham gia bền vững vào chuỗi giá trị.
Bán dẫn, AI và đào tạo nhân lực phải đi cùng nhau
Bán dẫn Việt Nam có thể hưởng lợi từ nghiên cứu chung, đào tạo sau đại học và kết nối trường học với doanh nghiệp Nhật. Nhật Bản đặt mục tiêu đào tạo 250 nhân lực Việt Nam trong ngành bán dẫn qua các chương trình tiến sĩ; Đại học Việt Nhật hiện có khoảng 200 sinh viên theo học các chương trình liên quan đến lĩnh vực này. Những con số này cho thấy đào tạo nhân lực đã có nền tảng, song cần mở rộng cơ hội để kiến thức đi vào sản xuất, nghiên cứu ứng dụng và phát triển đội ngũ chuyên môn trong nước.
Với AI Việt Nhật, Tokyo đang cân nhắc mở rộng chương trình NEXUS từ đào tạo nhân lực bán dẫn sang trí tuệ nhân tạo, đồng thời dự kiến hỗ trợ Việt Nam hoàn thiện chính sách AI thông qua JICA. Kết hợp AI với bán dẫn, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và năng lượng có thể tạo hệ sinh thái hợp tác rộng hơn. Nhưng công nghệ nhập khẩu tự thân không bảo đảm năng lực tự chủ. Giá trị sẽ đến từ việc người Việt được đào tạo để thiết kế, vận hành và cải tiến giải pháp, còn chính sách phải tạo điều kiện cho nghiên cứu và ứng dụng có trách nhiệm.
Cơ hội chỉ thành kết quả khi lan tới người dân và doanh nghiệp
Liên kết chiến lược cũng cần đem lại lợi ích nhìn thấy được ngoài các phòng họp. Hai nước đặt mục tiêu nâng lượng người đi lại hai chiều lên 2 triệu lượt trước năm 2030 và thúc đẩy thêm kết nối hàng không. Với người lao động, các phương án được nêu gồm cơ hội chuyển việc trong những điều kiện nhất định, thuận lợi hơn khi chuyển sang tư cách lao động kỹ năng đặc định và được hỗ trợ học tiếng Nhật trong thời gian làm việc. Từ tháng 4/2027, Nhật Bản dự kiến triển khai chương trình Việc làm để phát triển kỹ năng thay cơ chế thực tập sinh kỹ năng. Những thay đổi này có ý nghĩa khi quyền lợi và khả năng nâng kỹ năng của người lao động được bảo đảm, thay vì chỉ xem họ như nguồn cung lao động.
Tổng thể, chuyến thăm mở ra cơ hội đưa hợp tác Việt Nhật từ trao đổi kinh tế sang cùng xây dựng năng lực về công nghệ, nhân lực và chuỗi cung ứng. Bán dẫn, AI và đào tạo nhân lực là những phép thử cụ thể cho tham vọng đó. Thành công không nằm ở lời hứa mở rộng hợp tác, mà ở việc dự án có tạo ra kỹ năng, công nghệ được làm chủ và cơ hội tham gia sâu hơn cho doanh nghiệp, trường học và người lao động Việt Nam hay không.
