Từ một đêm diễn đông khán giả đến thói quen văn hóa
Cải lương là loại hình sân khấu tổng hòa lời ca, âm nhạc, diễn xuất, mỹ thuật và vũ đạo, dùng cảm xúc trực tiếp để kể chuyện đời sống và lịch sử. Muốn nghệ thuật này sống trong thế hệ mới, cần đưa người trẻ đến gần sân khấu bằng những trải nghiệm khiến họ tự muốn quay lại, thay vì chỉ khuyên họ trân trọng di sản. Tại Cần Thơ, chương trình định kỳ “Dạ cổ Cầm Thi” đang cho thấy sức hút có thể bắt đầu từ sự chủ động ấy: trong đêm Chủ nhật cuối tháng 10, hơn 500 học sinh, sinh viên từ các trường THCS, THPT, cao đẳng và đại học đã đến dự khán. Những trích đoạn lịch sử, trong đó có “Thời con gái đã xa” và “Bức ngôn đồ Đại Việt”, đưa khán giả từ câu chuyện người nữ thanh niên xung phong đến hình tượng vị tướng Nguyễn Địa Lô. Một học sinh cho biết trước đây em chỉ xem cải lương trên truyền hình; được nhìn tận mắt hóa trang và nhân vật trên sân khấu khiến em thích thú. Khán giả trẻ cải lương không chỉ cần được mời đến xem: họ cần một đêm diễn đủ sức làm mình rung động.
Đưa lịch sử ra khỏi trang sách, nhưng không thay sách
Cải lương học đường có giá trị nhất khi kết nối bài học với trải nghiệm, chứ không biến sân khấu thành một tiết giảng minh họa. Âm nhạc, lời ca, hình ảnh và diễn xuất giúp học sinh cảm nhận nhân vật lịch sử như con người có lựa chọn, nỗi đau và khát vọng; từ đó, các em có thể muốn tìm hiểu thêm sự kiện phía sau vở diễn. Tuy nhiên, cảm xúc không thể thay thế sự chính xác. Cải lương không thay thế việc học và nghiên cứu lịch sử; chính sử cần là trục sự thật, còn hư cấu chỉ nên mở rộng những khoảng trống mà sử liệu chưa xác định, không đảo ngược sự kiện hay biến sáng tác thành dữ kiện. Sự phối hợp giữa ngành văn hóa và giáo dục ở Cần Thơ, cùng các chương trình biểu diễn ngoại khóa, là hướng đi đáng mở rộng vì đưa nghệ thuật đến nơi học sinh có thể tiếp xúc trực tiếp. Đề án “Nghệ thuật học đường” giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn đến năm 2045, đặt mục tiêu để mọi cơ sở giáo dục công lập và ngoài công lập được thưởng thức nghệ thuật truyền thống ít nhất một lần mỗi năm. Mục tiêu ấy có ý nghĩa nếu đi kèm tác phẩm hấp dẫn và phần dẫn giải lịch sử rõ ràng.
Học ca để hiểu nghệ thuật bằng chính giọng mình
Xem diễn là điểm khởi đầu; thực hành có thể khiến cải lương gần hơn. Một chương trình tại đình Sơn Trà ở Thành phố Hồ Chí Minh vào tối 1/11 kết hợp trình diễn dân ca Nam Bộ với lớp học ca cải lương: phần dân ca diễn ra từ 18 giờ 30 đến 19 giờ 30, tiếp đó là giờ học ca từ 19 giờ 30 đến 20 giờ 30. Cách sắp xếp này để người tham dự vừa thưởng thức vừa thử cất giọng, tiếp xúc trực tiếp với nhịp điệu và lối thể hiện của loại hình nghệ thuật. Học hát cải lương không đòi hỏi người trẻ phải lập tức trở thành nghệ sĩ. Giá trị nằm ở việc tự thử một làn điệu, nhận ra cách lời ca gắn với cảm xúc và hiểu vì sao vọng cổ có sức biểu đạt riêng. Những hình tượng phụ nữ như Hai Bà Trưng, Huyền Trân công chúa, Hồ Xuân Hương và Hồ Nguyệt Cô được đặt trong chương trình về tiếng nói, thân phận và khát vọng tự do, cũng cho thấy đề tài truyền thống có thể đối thoại với mối quan tâm hôm nay. Trải nghiệm thực hành không thay thế sân khấu chuyên nghiệp; nó mở thêm một cánh cửa để người trẻ bước vào.
Muốn người trẻ ở lại, sân khấu phải có tác phẩm hay
Đưa cải lương vào trường học và mở lớp trải nghiệm là những cách tiếp cận cần thiết, nhưng không thể che lấp yêu cầu căn bản: phải có vở diễn đủ hay để khán giả muốn xem. Lời ca giàu chất thơ, kịch bản có chiều sâu và diễn xuất thuyết phục mới biến một buổi ngoại khóa thành ký ức đáng nhớ. Nếu trải nghiệm chỉ dừng ở hoạt động phong trào, người trẻ có thể đến một lần mà không hình thành thói quen thưởng thức. Vì vậy, các sân khấu cần đồng thời chăm chút chất lượng tác phẩm, tạo cơ hội gặp gỡ nghệ sĩ và giúp học sinh phân biệt tư liệu lịch sử với phần hư cấu nghệ thuật. Ngành văn hóa cũng đang xây dựng chính sách hỗ trợ hoạt động văn hóa, nghệ thuật, trong đó có cải lương; nguồn lực này nên gắn với sáng tạo và khả năng tiếp cận công chúng mới. Đích đến không phải là đưa người trẻ vào rạp cho đủ chỉ tiêu, mà để họ tự chọn quay lại. Khi sân khấu làm được điều đó, cải lương học đường sẽ không còn là một chuyến ghé thăm di sản, mà trở thành khởi đầu cho mối gắn bó lâu dài.
