Tiêm rồi vẫn mắc: điều đó không đồng nghĩa vắc xin thất bại
Bệnh não mô cầu là bệnh nhiễm khuẩn cấp tính do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, có thể tiến triển nhanh, dẫn đến viêm màng não hoặc nhiễm khuẩn huyết và đe dọa tính mạng. Vì vậy, khi trẻ mắc bệnh sau tiêm, câu hỏi cần đặt ra trước tiên không phải là “vắc xin có tác dụng không?”, mà là “trẻ đã được tiêm loại nào và bệnh do nhóm huyết thanh nào gây ra?”. Vắc xin não mô cầu không tạo lá chắn đồng nhất trước mọi nhóm vi khuẩn. Một ca bệnh sau tiêm có thể nằm ngoài phạm vi bảo vệ của mũi đã tiêm; tự suy luận rằng vắc xin vô hiệu sẽ khiến phụ huynh bỏ qua việc rà soát đúng loại và lịch tiêm. Theo thông tin ngành y tế công bố, đến ngày 21.10.2026, TP.HCM ghi nhận 5 học sinh mắc bệnh do nhóm B, trong đó có một trường hợp tử vong.
Phạm vi bảo vệ phụ thuộc vào chủng não mô cầu
Mỗi loại vắc xin được thiết kế để tạo miễn dịch chống lại một hoặc một số nhóm huyết thanh nhất định. Tại Việt Nam có các vắc xin phòng những nhóm A, B, C, W và Y, gồm vắc xin cộng hợp ACWY, vắc xin nhóm B (MenB) và vắc xin nhóm B, C (BC). Cụ thể, ACWY nhắm đến các nhóm A, C, W và Y, còn vắc xin nhóm B được thiết kế để phòng bệnh do nhóm B. Vì thế, trẻ đã tiêm ACWY vẫn có thể mắc bệnh do nhóm B; ngược lại, tiêm nhóm B không đồng nghĩa trẻ đã được bảo vệ trước A, C, W và Y. Các vắc xin có phạm vi khác nhau và không thể thay thế hoàn toàn cho nhau. Đây là khác biệt về phạm vi bảo vệ, không phải bằng chứng rằng vắc xin đã tiêm mất tác dụng. Việc phối hợp loại nào cần được bác sĩ cân nhắc theo tuổi, tiền sử tiêm, sức khỏe và nguy cơ phơi nhiễm.
Rà soát sổ tiêm chủng trẻ: bắt đầu từ tên vắc xin
Điều hữu ích nhất phụ huynh có thể làm là kiểm tra sổ tiêm chủng trẻ và xác định chính xác tên vắc xin đã dùng, thay vì chỉ nhớ con từng “tiêm não mô cầu”. Cần phân biệt ACWY, nhóm B hay BC vì phạm vi phòng bệnh khác nhau; với vắc xin nhóm B, các sản phẩm cũng không thể tùy ý thay thế cho nhau trong cùng phác đồ. Nếu mất sổ hoặc không nhớ rõ, hãy liên hệ những cơ sở tiêm chủng trước đây để tra cứu hồ sơ. Trẻ tiêm ở nhiều nơi thì nên tổng hợp dữ liệu từ các cơ sở, tránh bỏ sót mũi. Khi không xác minh được lịch sử, bác sĩ sẽ đánh giá tuổi, tình trạng sức khỏe và nguy cơ để xây dựng phương án phù hợp; đôi khi có thể cần tiêm lại một số mũi nếu không có bằng chứng tiêm trước đó. Đừng tự chọn mũi tiếp theo chỉ dựa trên tên bệnh.
Hoàn thiện lịch tiêm cùng cơ sở y tế
Nếu trẻ đã tiêm hợp lệ nhưng trễ lịch, thông thường không cần bắt đầu lại từ đầu: bác sĩ sẽ xác định mũi còn thiếu và khoảng cách phù hợp để tiêm bù. Hãy mang theo sổ, giấy xác nhận hoặc hồ sơ điện tử khi đến cơ sở tiêm chủng và hỏi rõ lịch tiêm não mô cầu tiếp theo, gồm loại vắc xin, liều còn thiếu và chỉ định tiêm nhắc. Tiêm đầy đủ, đúng lịch và tiêm nhắc khi có chỉ định giúp phòng bệnh và duy trì khả năng bảo vệ theo thời gian. Cũng cần tránh nhầm vắc xin: vắc xin viêm não Nhật Bản và phế cầu phòng các tác nhân gây bệnh khác, không thể thay thế vắc xin não mô cầu. Kết luận thực tế rất rõ: mắc bệnh sau tiêm không tự động có nghĩa mũi tiêm vô ích; điều cần làm là xác minh chủng gây bệnh, kiểm tra loại đã tiêm và để nhân viên y tế hoàn thiện lịch phù hợp cho từng trẻ.
