Giải ngân nhanh phải đi cùng khả năng thực hiện
Giải ngân đầu tư công là việc thanh toán vốn ngân sách cho các dự án sau khi khối lượng công việc và hồ sơ đáp ứng điều kiện, qua đó biến kế hoạch vốn thành công trình và dịch vụ phục vụ người dân. Vì vậy, chạy đua tỷ lệ giải ngân cuối năm chỉ có ý nghĩa khi vốn đến được dự án có thể thi công, nghiệm thu và tạo ra giá trị thực tế. Ba địa phương đang chịu áp lực theo những cách khác nhau. TP.HCM đã giải ngân 111.494 tỷ đồng, đạt 75,5% kế hoạch sau chín tháng; trong quý IV còn 36.105 tỷ đồng, tương đương 24,5% kế hoạch, phải đưa vào nền kinh tế. Thanh Hóa đến ngày 27/10 giải ngân 12.858,6 tỷ đồng, đạt 62,24% tổng kế hoạch. Cà Mau hết tháng 9 mới giải ngân 5.449 tỷ đồng trong tổng kế hoạch hơn 10.328 tỷ đồng, đạt 52,8%, còn gần 4.900 tỷ đồng chưa giải ngân. Các con số không chỉ nói lên khoảng cách đến mục tiêu; chúng cho thấy mỗi nơi cần một cách gỡ nghẽn riêng.
TP.HCM: chuyển vốn về nơi có thể hấp thụ
Điểm đáng chú ý ở TP.HCM là sự tăng tốc trong quý III, khi Thành phố giải ngân 59.860 tỷ đồng, cao gấp 1,16 lần tổng giá trị sáu tháng đầu năm. Nhưng kết quả này không xóa được sức ép của chặng cuối: hơn 36.100 tỷ đồng vẫn phải giải ngân trong quý IV để tiến tới mục tiêu hoàn thành kế hoạch năm. Thành phố đã chọn cách điều hành vốn sát với năng lực thực tế của từng dự án. Từ đầu năm, tám đợt điều chuyển đã đưa hơn 45.000 tỷ đồng khỏi các dự án chậm, chưa có khả năng giải ngân sang những công trình có khối lượng và khả năng hấp thụ vốn tốt hơn. Đây là hướng đi hợp lý hơn việc giữ nguyên phân bổ trên giấy, miễn là việc điều chuyển đi kèm giám sát tiến độ và chất lượng. Thành phố cũng tiếp tục thúc đẩy chi trả bồi thường, giải phóng mặt bằng ở các dự án hạ tầng lớn; một số công trình đã có mặt bằng sạch, như rạch Xuyên Tâm và kênh Tham Lương – Bến Cát – rạch Nước Lên, đang đẩy nhanh thi công.
Thanh Hóa: biến tiến độ thành trách nhiệm cụ thể
Với Thanh Hóa, nút thắt không nằm ở một khâu duy nhất: giải phóng mặt bằng, nguồn vật liệu, thủ tục đầu tư và tiến độ thi công đều còn cần xử lý. Tỉnh được giao hơn 15.752 tỷ đồng vốn đầu tư công năm 2026; đến ngày 22/10 đã giải ngân khoảng 10.360 tỷ đồng, đạt 65,8%, nhưng vẫn còn khoảng 5.392 tỷ đồng trong phần kế hoạch được Thủ tướng giao chưa giải ngân. Phản ứng của tỉnh là tăng cường theo dõi, thay vì chờ báo cáo cuối kỳ: kết quả được giám sát hằng tuần, các đơn vị phải chủ động xử lý vướng mắc, còn chỉ tiêu được lượng hóa và gắn với trách nhiệm người đứng đầu. Trong hai tháng cuối năm, tỉnh yêu cầu nhà đầu tư và nhà thầu bổ sung nhân lực, máy móc ở nơi đã có mặt bằng, đồng thời đẩy nhanh nghiệm thu, hoàn thiện hồ sơ và thanh toán khối lượng hoàn thành. Cách làm này tạo sức ép thực thi rõ ràng, nhưng chỉ hiệu quả nếu trách nhiệm đi cùng tháo gỡ trở ngại thực tế, không biến giải ngân thành cuộc chạy đua hy sinh chất lượng.
Cà Mau: gỡ từ mặt bằng, vật liệu đến thủ tục
Cà Mau có khoảng cách lớn nhất trong ba địa phương giữa kết quả hiện tại và mục tiêu: tỷ lệ giải ngân hết tháng 9 là 52,8%, trong khi tỉnh đặt mục tiêu 75%. Áp lực càng rõ khi tăng trưởng GRDP chín tháng đạt 7,37%, thấp hơn mục tiêu 10% cho cả năm 2026. Đầu tư công ở đây không chỉ là chỉ tiêu ngân sách: tiến độ giao thông và dịch vụ công ảnh hưởng đến vận chuyển hàng hóa, hoạt động doanh nghiệp và khả năng thu hút đầu tư. Tỉnh xác định giải phóng mặt bằng là vướng mắc kéo dài; nhiều dự án còn thiếu vật liệu xây dựng hoặc chịu giá vật liệu tăng. Một số khoản vốn chương trình mục tiêu quốc gia bổ sung trong tháng 6 và tháng 7 cần hoàn tất thủ tục phân bổ, trong khi mưa lớn cản trở thi công. Vì nguyên nhân khác nhau, thúc thanh toán ở cuối quy trình không thể thay thế việc xử lý từ khâu chuẩn bị dự án. Cà Mau yêu cầu rà soát tiến độ từng dự án hằng tuần để điều chỉnh vốn, đồng thời không đánh đổi chất lượng lấy tốc độ. Tỉnh cũng ưu tiên giải ngân vốn ngân sách trung ương chuyển nguồn từ năm 2025 trước ngày 31/12/2026 để tránh nguy cơ bị hủy vốn.
Không có một công thức chung cho chặng cuối
Đối chiếu ba địa phương cho thấy giải pháp nên bám vào đúng điểm nghẽn: TP.HCM điều chuyển vốn đến dự án có khả năng hấp thụ; Thanh Hóa dùng giám sát thường xuyên và trách nhiệm lãnh đạo để thúc tiến độ; Cà Mau tập trung xử lý mặt bằng, nguồn cung vật liệu và thủ tục. Nếu chỉ thúc thanh toán mà công trường chưa có mặt bằng, thiếu vật liệu hoặc hồ sơ chưa hoàn chỉnh, tỷ lệ giải ngân khó chuyển thành tiến độ dự án thực chất. Bước tiếp theo ở cả ba nơi là duy trì nhịp theo dõi trong những tháng cuối năm, xử lý sớm vướng mắc và gắn vốn với khối lượng có thể thực hiện. Với TP.HCM, người đứng đầu chính quyền khẳng định Thành phố sẽ tiếp tục tháo gỡ điểm nghẽn, hướng đến giải ngân 100% kế hoạch năm 2026. Kết quả cuối cùng vì thế không nên chỉ được đo bằng tỷ lệ giải ngân: điều quan trọng hơn là công trình hoàn thành đúng chất lượng, hạ tầng sớm phục vụ người dân và nguồn vốn công tạo ra tác động kinh tế tương xứng.
