AI trong giáo dục phải phục vụ con người
AI trong giáo dục là việc sử dụng trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ hoạt động dạy, học, nghiên cứu và quản trị, với con người giữ quyền định hướng mục tiêu, kiểm soát công nghệ và chịu trách nhiệm về quyết định cuối cùng. Đây phải là nguyên tắc nền tảng, không phải khẩu hiệu đi kèm quá trình số hóa.
Ngày 3/11, Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Thanh Hoa đồng tổ chức khai mạc Hội thảo Giáo dục trực tuyến toàn cầu 2026 tại Hà Nội; Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu dự và phát biểu tại phiên khai mạc. Hội thảo quy tụ gần 400 đại biểu trong nước và quốc tế, bàn về tương lai hợp tác giữa con người và AI. Quy mô đó cho thấy câu hỏi đã vượt khỏi phạm vi thử nghiệm của từng lớp học: khi công nghệ đảm nhận thêm nhiệm vụ nhận thức, giáo dục phải xác định rõ việc nào có thể giao cho máy và năng lực nào con người cần tiếp tục rèn luyện.
AI có thể cá nhân hóa trải nghiệm học tập, hỗ trợ nhà giáo và mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức, nhất là ở nơi còn khó khăn. Nhưng lợi ích ấy chỉ có ý nghĩa nếu người học vẫn được khuyến khích suy nghĩ độc lập, phản biện và sáng tạo, thay vì lệ thuộc vào câu trả lời có sẵn.
Chuẩn mực phải bao phủ dạy học, nghiên cứu và đánh giá
Yêu cầu cấp thiết không phải là cấm hay mở rộng AI bằng mọi giá, mà là hoàn thiện quy tắc sử dụng trong từng hoạt động học thuật. Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu nhấn mạnh cần xây dựng chuẩn mực ứng dụng AI trong giảng dạy, nghiên cứu và đánh giá học thuật, đồng thời bảo đảm việc sử dụng an toàn, minh bạch, có trách nhiệm và nhân văn. Đây là hướng đi đúng: nếu thiếu quy tắc chung, mỗi trường, giảng viên và sinh viên có thể tự hiểu khác nhau về mức độ hỗ trợ được phép.
Trong giảng dạy, nhà trường cần nêu rõ khi nào AI được dùng để gợi ý, luyện tập hoặc hỗ trợ cá nhân hóa, và khi nào người học phải tự hoàn thành nhiệm vụ. Trong nghiên cứu, cần minh bạch vai trò của công cụ và trách nhiệm kiểm chứng thông tin. Với đánh giá học thuật, tiêu chí phải đo năng lực thực chất, không chỉ khả năng tạo ra sản phẩm trau chuốt bằng máy. Nếu không phân định những ranh giới này, liêm chính học thuật và độ tin cậy của kết quả sẽ bị xói mòn.
Chuẩn mực cũng cần đi cùng hướng dẫn thực hành và đào tạo năng lực số cho cả giảng viên lẫn người học. Nhà giáo phải được trang bị để làm chủ công nghệ nhưng vẫn giữ vai trò định hướng giá trị; người học cần biết sử dụng AI có trách nhiệm và hiểu giới hạn của nội dung do hệ thống tạo ra.
Bảo vệ dữ liệu và quyền lợi là điều kiện tiên quyết
Không thể gọi là AI an toàn nếu việc triển khai khiến dữ liệu hoặc quyền lợi của người học và nhà giáo trở nên dễ tổn thương. AI đặt ra thách thức về độ tin cậy thông tin, liêm chính học thuật, bảo vệ dữ liệu và nguy cơ phụ thuộc công nghệ. Vì vậy, bảo vệ dữ liệu học sinh, sinh viên không thể chỉ là một mục trong quy trình kỹ thuật; đó phải là điều kiện để quyết định có nên thu thập, xử lý hay chia sẻ dữ liệu trong từng tình huống.
Nhà trường cần giải thích rõ dữ liệu nào được sử dụng, nhằm mục đích gì, ai có quyền truy cập và người học có thể yêu cầu điều chỉnh hoặc xóa dữ liệu ra sao. Hệ thống cũng cần có cơ chế để giáo viên và sinh viên chất vấn kết quả, sửa thông tin sai và được con người xem xét khi một đánh giá tự động ảnh hưởng đến quyền lợi của họ. Thiếu những bảo đảm ấy, sự tiện lợi có thể đổi bằng mất quyền kiểm soát.
Minh bạch còn đòi hỏi nói rõ AI tham gia ở khâu nào và ai chịu trách nhiệm khi phát sinh sai sót. Công nghệ có thể hỗ trợ quyết định, nhưng không nên trở thành thẩm quyền vô danh mà người học không thể phản hồi.
Đổi mới có trách nhiệm, không chạy theo công nghệ
Thích ứng với AI đòi hỏi đổi mới chương trình, phương pháp dạy học, kiểm tra, đánh giá và quản trị nhà trường; song đổi mới không đồng nghĩa đưa công cụ mới vào mọi khâu. Giá trị cần theo đuổi là giúp người học phát triển tư duy phản biện, sáng tạo, hợp tác liên ngành và khả năng giải quyết vấn đề thực tế. Công nghệ nên giải phóng thời gian cho những mục tiêu ấy, chứ không thay thế quan hệ giáo dục và phán đoán của con người.
Thời gian tới, các định hướng được nêu tại hội thảo gồm chia sẻ kinh nghiệm chuyển đổi mô hình đại học, phát triển học liệu mở, mô hình học tập thông minh và cơ sở dữ liệu giáo dục, đồng thời thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng AI phục vụ giáo dục. Việc mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức cho các nước đang phát triển và nhóm người học còn khó khăn cũng cần được coi là thước đo của tiến bộ, để AI góp phần thu hẹp chênh lệch thay vì tạo thêm rào cản.
Kết luận, giáo dục chỉ nên ứng dụng AI khi có chuẩn mực rõ ràng cho dạy học, nghiên cứu và đánh giá học thuật; bảo vệ dữ liệu, quyền lợi người học và nhà giáo; đồng thời duy trì sự giám sát của con người. Đổi mới là cần thiết, nhưng an toàn, minh bạch và nhân văn mới là những nguyên tắc quyết định đổi mới ấy có đáng tin hay không.
