AI có trách nhiệm phải phục vụ việc học
AI có trách nhiệm trong giáo dục là cách thiết kế và sử dụng trí tuệ nhân tạo nhằm cải thiện việc học, phát triển năng lực người học và bảo vệ quyền, phẩm giá cũng như cơ hội học tập của họ. Đây phải là thước đo đầu tiên để đánh giá mọi công cụ AI được đưa vào lớp học, chứ không phải tốc độ hoàn thành nhiệm vụ hay mức độ tự động hóa.
Tại tọa đàm khoa học do Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức ngày 29/10, các chuyên gia bàn về khung đạo đức quốc gia, quản trị rủi ro và thực tiễn ứng dụng AI trong giáo dục. TS. Đinh Văn Dũng nhấn mạnh rằng AI có trách nhiệm không chỉ làm đúng việc được giao mà còn phải giúp người học phát triển năng lực và bảo vệ quyền, phẩm giá của họ. Đó là một tiêu chuẩn cao hơn hiệu quả kỹ thuật, và cần được xem như điều kiện căn bản chứ không phải lợi ích phụ.
Một gia sư AI có thể giúp học sinh, sinh viên tìm đáp án hoặc hoàn thành bài tập nhanh hơn, nhưng tốc độ không chứng minh rằng họ đã hiểu vấn đề hay có thể tự giải quyết nhiệm vụ. Nếu công nghệ làm thay phần suy nghĩ, nhà trường có nguy cơ ghi nhận kết quả trước mắt mà bỏ lỡ mục tiêu giáo dục dài hạn. Vì vậy, đánh giá AI trong giáo dục cần tính đến cả hiệu quả học tập thực chất và quyền lợi của người học.
Minh bạch và an toàn là điều kiện triển khai
AI đang tác động đến giảng dạy, học tập, nghiên cứu, kiểm tra và quản trị đại học. Cơ hội nâng cao chất lượng đi cùng những rủi ro về quyền riêng tư, công bằng, sai lệch thuật toán, trách nhiệm giải trình và liêm chính học thuật. Bởi vậy, lựa chọn công cụ không thể chỉ dựa vào lời hứa về năng suất: người học và giảng viên cần biết AI được dùng vào việc gì, dữ liệu nào được xử lý, giới hạn của hệ thống ra sao và ai chịu trách nhiệm khi có sai sót.
Khung đạo đức AI quốc gia xác lập bốn trụ cột: bảo đảm an toàn, tôn trọng quyền con người, thúc đẩy phát triển bền vững và khuyến khích đổi mới sáng tạo có trách nhiệm. Trong môi trường học thuật, các nguyên tắc này cần được chuyển thành quy định dễ hiểu, cơ chế giám sát và cách giải thích kết quả có thể kiểm chứng. Minh bạch không phải là công bố một tuyên bố chung; đó là khả năng để người học hiểu khi nào AI tham gia và có cách phản hồi hoặc yêu cầu xem xét quyết định.
Các cơ sở giáo dục cũng cần bảo đảm quyền tự chủ của người học thay vì để thuật toán âm thầm định hình lựa chọn học tập hay đánh giá năng lực. Người học phải được trang bị khả năng kiểm chứng thông tin, phản biện gợi ý của AI và tự chịu trách nhiệm cho quyết định của mình. Nếu thiếu những năng lực ấy, công nghệ có thể mở rộng bất bình đẳng thay vì tạo cơ hội học tập bao trùm.
Quản trị rủi ro phải thành quy trình cụ thể
Đạo đức trí tuệ nhân tạo chỉ có tác dụng khi được đưa vào các quyết định vận hành hằng ngày. Tọa đàm đặt trọng tâm vào minh bạch, trách nhiệm giải trình, liêm chính học thuật, sự kiểm soát của con người và xây dựng hệ sinh thái công nghệ giáo dục có trách nhiệm. Điều đó đòi hỏi nhà trường xác định rõ ai phê duyệt công cụ, ai theo dõi tác động và quy trình nào xử lý khi hệ thống gây hại.
Các chuyên gia đề xuất quy trình sáu bước kiểm soát rủi ro, từ xác định mục đích, đánh giá tác động và kiểm định thực tế đến giám sát, xem xét dữ liệu, nhà cung cấp và khắc phục sai sót. Đây là hướng đi thiết thực cho quản trị rủi ro AI: trước khi triển khai, nhà trường phải làm rõ vấn đề cần giải quyết và nhóm người học có thể chịu ảnh hưởng; sau khi triển khai, phải tiếp tục theo dõi thay vì coi việc mua hoặc tích hợp công nghệ là điểm kết thúc.
Hướng dẫn chuyên ngành cũng cần phân loại rủi ro trong chấm điểm, giám sát thi và phát hiện gian lận. Những ứng dụng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả học tập hoặc danh dự của người học cần được kiểm soát chặt chẽ, có con người xem xét và có con đường khắc phục khi hệ thống đánh giá sai. Khung đạo đức và quản trị rủi ro không nên là bộ hồ sơ để hoàn tất thủ tục; chúng phải định hình cách nhà trường lựa chọn, sử dụng và đánh giá AI.
Đổi mới giáo dục, không phó mặc cho thuật toán
Các văn bản quản trị AI tại Việt Nam, gồm Luật Trí tuệ nhân tạo năm 2025, Nghị định số 142/2026/NĐ-CP và Thông tư số 05/2026/TT-BKHCN về Khung đạo đức AI quốc gia, tạo cơ sở pháp lý và định hướng cho việc ứng dụng an toàn, có trách nhiệm, lấy con người làm trung tâm. Nhưng quy định chỉ phát huy tác dụng khi các trường chuyển chúng thành chính sách cụ thể, đồng thời xây dựng văn hóa học thuật trong đó công nghệ phục vụ con người.
Điều đó cũng đòi hỏi đổi mới mục tiêu đào tạo: không dừng ở việc giúp sinh viên biết dùng công cụ, mà phải phát triển tư duy phản biện, năng lực suy ngẫm đạo đức, khả năng thích ứng số và thói quen học tập suốt đời. Người học cần biết kiểm tra câu trả lời, nhận diện giới hạn và giữ quyền quyết định trong quá trình học. Nhà trường, về phần mình, phải đánh giá kết quả bằng việc người học thực sự tiến bộ ra sao, không chỉ bằng việc hoàn thành nhanh hơn.
Kết luận cần được đặt rõ: AI trong giáo dục chỉ đáng triển khai khi chứng minh được lợi ích sư phạm, bảo vệ người học và có cơ chế chịu trách nhiệm. An toàn, minh bạch và quyền tự chủ không phải rào cản của đổi mới; chúng là điều kiện để đổi mới tạo ra giá trị bền vững. Nếu thiếu những bảo đảm ấy, hiệu quả công nghệ sẽ không đủ để biện minh cho cái giá mà người học phải gánh.
